1973 Petrol Krizi

ABD, 1971’de doların altınla değiştirilmesini temel alan Bretton Woods sistemi yerine piyasa kanunlarına nazaran iniş çıkışların yaşanabileceği ve doların internasyonal ödeme aracı olduğu yeni sisteme geçti. Bu sistem değişikliği dünya finans dengelerini altüst etmeye başladı. 1929 Ekonomik Buhranı’na benzer etkisinde bırakır ortaya çıkmaya başladı. İlk etapta dolarda değer düşürme yaşandı. Bu durumdan en oldukça etkilenen, petrol ihraç eden Arap ülkeleri oldu.

Petrol gelirlerinden adil hisse alamayan petrol üreticisi ülkeler hem fiyat kontrolünü sağlamak hem de aralarında iş birliğine gitmek için OPEC’i kurmuştu. Buna karşın OPEC üyesi ülkelerdeki petrol, Batılı ve ABD’li firmalar tarafınca çıkarılıyordu (Harita 4.9). 1970’li yıllara gelindiğinde OPEC ülkelerindeki petrol şirketleri millîleştirilip devletleştirildi (1972-Irak, 1973-İran vb.). Bu hamleler ile OPEC üyesi ülkelerin petrol üstündeki kontrolleri arttı. Petrol enerjisini eline alan Arap ülkeleri;

• Arap-İsrail savaşlarında İsrail’e destek veren Avrupa ve ABD’yi cezalandırmak,
• Dünya kamuoyunun ilgisini Filistin meselesine çekmek,
• İsrail üstünde baskı oluşturmak,
• Petrol ihraç eden Arap ülkelerinin (OAPEC) gelirlerini çoğaltmak şeklinde nedenlerden dolayı petrol üretimini azaltmak yerine tutarları artırma yoluna gitti.

Petrol tutarları 1973’te 2,59 dolarken 1974’te 11,65 dolara terfi etti. Bu artış, bilhassa sanayisi gelişmiş olan Avrupa ve Japonya’da üretim maliyetlerinin artmasıyla ekonomik olumsuzlukları bununla beraber getirdi. Krizin tesirleri 1980’li yılların ortalarına kadar devam etti. Bu duruma büyük güçlerin tepkileri şu şekilde olmuştur:

İngiltere: Arap ülkelerine uygulamakta olduğu tabanca ambargosunu İsrail’e de uygulamaya başladı. Japonya: İsrail ile ilişkilerin kesilmesine varacak girişimlerde bulunmuş oldu.

Avrupa: BM Güvenlik Konseyi kararını kabul ettiklerini, İsrail’in işgal etmiş olduğu bölgelerden çekilmesi ve öteki ülkelerin egemenlik haklarına saygılı olması icap ettiğini içeren bir bildiri yayımladı. 1974’te Yeni Enerji Siyaset Stratejisi hazırlayarak enerji kullanımında tasarrufa gidilmesi yönünde de adımlar attı.

ABD: Petrolünün mühim kısmını kendisi ürettiği ve alternatif petrol bölgelerinden alım yapmış olduğu için bu durumdan fazla etkilenmedi. Orta Doğu’ya askerî müdahaleyi gündemine aldı. Kuveyt, Bahreyn, Katar şeklinde körfez ülkelerine askerî üsler kurdu.

1973 Petrol Krizi ile petrol fiyatlarında yaşanmış olan artış, gelişmiş sanayileri negatif etkiledi fakat bir süre sonrasında durum normale döndü. ABD ve Avrupa üstünde baskı oluşturan Arap ülkeleri, bu olumsuzluğun giderilmesinin de öncülerinden oldu. Bundan dolayı yüksek fiyatlara satılan Arap petrolünden elde edilmiş aşırı kazançlar, ABD ve Avrupa bankalarına aktarıldı. Bu sıcak paralar endüstri üretimine dönüştü. Ek olarak bölgelerinde kuvvetli olmak ve ülke içinde iktidarlarını sağlamlaştırmak isteyen Arap liderler, Batı’dan yüksek oranda teknolojik silahlar ithal ederek paranın Batı’ya gitmesine niçin oldular. Bu kriz gelişmekte olan ülkelerde (Brezilya, Türkiye, Hindistan şeklinde) enflasyon, sanayileşmenin yavaşlaması şeklinde negatif etkilere niçin oldu. Buna benzer bir krizin yaşanmaması için Türkiye’nin de kurucuları içinde olduğu Internasyonal Enerji Ajansının kurulması sağlandı.

Geleceğe yönelik olarak hidrokarbon, dalga, gelgit, biyoenerji, metanhidrat, uzay tabanlı güneş enerjisi şeklinde değişik alanlarda enerji üretimi için altyapı emek harcamaları devam etmektedir. Gelecek dönemler, fosil yakıtlara alternatif olabilecek birçok enerji üretim kaynağını insanlığın hizmetine sunacaktır (Grafik 4.1, Tablo 4.1).

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir