Anlamına Göre Cümleler

Türkçe derslerinde tümceler “Cümle çeşitleri” başlığı altında özelliklerine gore değişik başlıklarda incelenmektedir. Bu başlıklardan önde gelen “Anlamlarına gore cümleler“, yüklemlerin üstlerine almış oldukları anlamlara gore sınıflandırılmaktadır. Mesela bir cümle yüklemine gore pozitif olabilir, birine emredebilir, sual sorabilir ya da koşul bildirebilir.

Anlamlarına Bakılırsa Cümle Çeşitleri

  1. Pozitif yönde Cümle
  2. Negatif Cümle
  3. Sual Cümlesi
  4. Komut Cümlesi
  5. Ünlem Cümlesi
  6. Koşul Cümlesi
  7. İstek Cümlesi
  8. Gereklilik Cümlesi

Anlam bakımından cümleler şu başlıklarda incelenmektedir:

1) Pozitif yönde Cümle

Ele alınan yargının gerçekleştiği, gerçekleşmekte olunduğu ya da ileride gerçekleşeceğinin ifade edilmiş olduğu cümlelere “Pozitif yönde cümle” denir. Eğer cümlenin yüklemi isim asil ise bahsi geçen kavramın ya da nesnenin varlığı pozitif olarak değerlendirilir.

* Dilimizdeki tüm sözcükler olumludur. Bir sözcüğün negatif olması sadece ek almasıyla mümkün olabilmektedir. Dolayısıyla bu tür cümlelerin yükleminde herhangi bir olumsuzluk eki bulunmaz.

⇒ Sonunda beklediğimiz güzel haber bizlere ulaştı. (Burada fiil gerçekleştiğinden olumludur.)

⇒ Çalışmadığı halde en zor dersten geçmeyi başardı.

⇒ Ahmet, oldukça parlak zeka ve saygılı bir öğrenciydi.

⇒ Dersine geç kalınca hızlıca yürümeye başladı.

⇒ İşlerini yetiştirmek için sabaha kadar çizimlerle uğraştı.

UYARI! Bir cümlede anlatılan yargının hoşa gitmeyen bir durum içermesi o cümlenin negatif bulunduğunu göstermez.

⇒ Son günlerde havalar iyice soğudu.

⇒ Yıldırım çarpması sonrası 100 koyun öldü.

UYARI! Bazı cümlelerde yüklem biçim olarak negatif görünse de anlamca pozitif olabilmektedir. Bu tür cümlelere “Anlamca pozitif, biçimce negatif” cümleler denir.

⇒ Sen ararsın da ben gelmez miyim? (Şekil olarak negatif görünse de anlamca olumludur.)

⇒ Aslına bakarsak köyümü sevmiyor değilim. (Seviyorum)

⇒ Bir de ne göreyim! Masa başlangıcında uyuya kalmasın mı? (Kalmış)

2) Negatif Cümle

Cümlede anlatılan yargının gerçekleşmediğini ya da ileriki zamanlarda gerçekleşmeyeceğinin ifade edilmiş olduğu cümlelere “Negatif cümle” denir. Yüklemi isim olan cümlelerde ise ele alınan nesnenin ya da kavramın istenen şekilde ya da asla olmama durumu olumsuzluk ifade eder.

* Bu tür cümlelerin yükleminde “-mA, -mAz” olumsuzluk ekleri ya da “yok, değil” benzer biçimde olumsuzluk bildiren sözcükler bulunmaktadır.

⇒ Verdiğimiz yiyecek siparişi evimize gelmedi.

⇒ Yeni şarkısını pek beğenmediğim.

⇒ Maalesef evladınız ders çalışmıyor.

⇒ Zannettiğinizin aksine o iyi biri değil.

UYARI! Bazı cümlelerde yüklem biçim olarak pozitif görünse de anlamca negatif olabilmektedir. Bu tür cümlelere “Anlamca negatif, biçimce pozitif” cümleler denir.

⇒ Bu yaşamı ne sen ne de ben hak ettik. (Hak etmedik)

⇒ Söylenecek söz mü şimdi bu? (Söylenmemesi ihtiyaç duyulan söz)

⇒ Bu tarz şeyleri duyduktan sonrasında seninle iyi mi iş yaparım? (Yapamam)

⇒ Bu trafikte yola çıkabilirsen çık. (Çıkamazsın) 

3) Sual Cümlesi

Yanıt almak, informasyon edinmek ve herhangi bir kuşkuyu gidermek amacıyla oluşturulmuş olan cümlelere “Sual cümlesi” denir. Bir cümlede sual anlamı çoğu zaman yükleme getirilen “mi, mı, mu, mü” ekleriyle yapılabildiği benzer biçimde “Sual sıfatları, sual zamirleri ve sual zarfları” ile de sağlanabilmektedir.

⇒ Bugün yağmur yağacak mı? (Sual “mı” ekiyle sağlanmış.)

⇒ Beni niçin aramadın? ( Sual anlamı zarfla sağlanmış.)

⇒ Sınavda hangi konulardan sorumluyuz? (Sual anlamı sıfatla sağlanmış.)

⇒ Bu arabalardan hangisini almak isterdin? (Sual anlamı zamirle sağlanmış.)

⇒ Bu sonuca iyi mi ulaştın?

UYARI! Kimi zaman sual cümleleri herhangi bir yanıt almak için değil çeşitli anlamlar ifade etmek için oluşturulabilir. Bu tür cümlelere “Sözde sual cümlesi” denir. 

  • Gerçek Sual Cümlesi:

⇒ Akşam yemeğini dışarıda yiyelim mi? (Evet ya da hayır cevabı beklenir.)

  • Sözde Sual Cümlesi:

⇒ Bu iyiliklerini asla unutur muyum? (Burada herhangi bir yanıt beklenmez. Bu cümlede kati bir halde iyiliklerin unutulmayacağı vurgulanmıştır.)

⇒ Siz benim neler çektiğimi nereden bileceksiniz? (Bilemezsiniz)

⇒ Siz de mi verdiğim ödevleri yapmadınız? (Şaşma)

⇒ Masaya bir salata alabilir miyim?

UYARI! Cümleye sual anlamı katan ek ve sözcükler devamlı bir cümleyi “Sual cümlesi” yapmaz. Bundan dolayı herhangi bir hataya düşmemek için sual sözcüklerini gördüğünüz anda karar vermek yerine tüm cümleye göz atmanız doğru olacaktır.

⇒ Buraya niçin gelmediğini asla anlayamadım.

⇒ Hangisini alacağıma bir türlü karar veremedim.

4) Komut Cümlesi

İfade edilen yargının geçekleşmesini ya da gerçekleşmemesini “komut, yönerge, komut” şeklinde bildiren ve yüklemi komut kipiyle çekimlenmiş olan tümcelere “Komut cümlesi” denir.

⇒ Televizyonun sesini kıs.

⇒ Kitaptaki soruları çözün.

⇒ Sessiz ol!

⇒ Arabanı caddeye park etme!

⇒ Yemeğin altını karıştır.

* Kimi zaman yüklem gelecek süre kipinde de bir komut ifade edebilir. Kimi zaman de vurguyla değişik kiplere komut, komut, yönerge anlamı yüklenebilir.

⇒ Saat 12.00’de hepimiz burada olacak.

⇒ Odayı derhal temizleyelim!

5) Ünlem Cümlesi

Seslenmenin, çağırmanın yer almış olduğu ve bununla beraber “luk, korku, coşku, üzüntü, şaşkınlık, coşkunluk, acıma, kızgınlık” ifade eden ve vurgu/tonlamanın esas olduğu cümlelere “Ünlem cümlesi” denir. Bu tür cümlelerin sonuna ise ünlem işareti ( ! ) konur.

⇒ Eyvah, defterimi evde unuttum!

⇒ Acele kapıyı kapat!

⇒ Off gene imtihanı geçemedik!

⇒ Hey, hemşehrim!

⇒ Çocuklar! Zil çalınca burada toplanın.

⇒ Ne kadar güzel bigün!

⇒ Ey Türk Gençliği!

⇒ Allahım!

6) Koşul Cümlesi

İçinde bir koşul anlamı barındıran ve anlatılan yargının gerçekleşmesi başka bir koşula bağlı olan cümlelere “Koşul cümlesi” denir. Koşul cümlelerinde “Koşul kipini” almış olan bir yan cümle bulunmaktadır ve ana cümledeki yargının gerçekleşmesi bu yan cümledeki şartın gerçekleşmesine bağlanır.

⇒ Fazlaca kitap okursan hitabetin kuvvetli olur.

⇒ Eğer bu dönem takdir alırsam babam bana bisiklet alacak.

⇒ Asla durmadan koşarsan toplantıya yetişebilirsin.

⇒ Geceleri rahat uyuyabilmek için sorumluluklarını yerine getirmelisin. (Bu cümlede koşul eki olmamasına bir şart anlamı bulunmaktadır.) 

7) İstek Cümlesi

Yüklemde anlatılan yargının gerçekleşmesini ya da gerçekleşmemesini istemenin söz mevzusu olduğu cümlelere “İstek cümlesi” denir. Bu cümlelerde bir arzu, istek ve talep dile getirilir ve yüklem çoğu zaman “-e, -a” talep kipini alır.

⇒ Birazcık ders çalışalım.

⇒ Bu akşam derbiyi bizde izleyelim.

⇒ Keşke havalar birazcık güzel olsaydı.

⇒ Bari bu dersten geçseydik.

⇒ Gidip eve uyuyayım.

8) Gereklilik Cümlesi

Cümlede anlatılan yargının gerçekleşmesi icap ettiğini yükleme gelen “-meli, -malı” ekiyle gösteren cümlelere “Gereklilik cümlesi” denir. Gerekliliğin yanında bir tavsiye anlamı da bulunabilir.

⇒ Bu yarışta rakibini geçmelisin.

⇒ Tüm ödevlerini bu akşam bitirmelisin.

⇒ Bankaya olan borçlarını zamanında yatırmalısın.

* Bazı cümlelerin yükleminde “-meli, -malı” gereklilik kipi bulunmasa da cümle bir gereklilik, zorunluluk anlamı taşıyabilir.

⇒ Ona bu tarz şeyleri anlatmamız gerektiriyordu.

⇒ Tüm sınıfı temizlememiz gerek.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir