Azerbaycan ve Mehmet Emin Resulzâde (1884-1955)

Oğuzların devamı olarak Hazar Denizi’nin güneybatısında yer edinen bölgede yaşayan Türklere Azeri Türkü denmiştir. Bu bölge 1828 Türkmençay Antlaşması ile iki bölgeye ayrılmış ve bölgenin kuzeyi Rus idaresine, güneyi İran hâkimiyetine bırakılmıştır. 1901’de “Millî Azatlık Hareketi” ile Çar idaresine karşı başlatılan millî direniş sonuçsuz kalmıştır. Bu ortamda M. Güvenilir Resulzâde (Görsel 1.10) benzer biçimde bir önder ortaya çıkmıştır. Milliyetçilik ve devletçilik kabiliyetlerinde fazlaca ileri düzeyde etki gücüne haiz olan M. Güvenilir Resulzâde; İsmail Gaspıralı, Ziya Gökalp, Yusuf Akçura benzer biçimde kuvvetli düşünce insanlarından etkilenmiştir. Çarın baskıları sonrasında 1908’de İran’a gitmek zorunda kalmıştır.

1911’de kurulan “Musavat Partisi” ile Azerbaycan millî direnişi, siyasal bir boyut kazanmıştır. Birinci Dünya Savaşı ile sertliği artan baskılar Ekim Devrimi ile nispeten hafiflemiştir. Bu zamanda siyasal parti sayısı artmıştır. Rusya Müslümanları Millî Şûrasının toplanması ve İcra Komitesinin seçilmesi ile Azerbaycan’ın her tarafında millî bağımsızlık ateşi tekrardan alevlenmiştir. Bu gelişmeler sonrasında 28 Mayıs 1918’de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti kurularak bağımsızlık duyuru edilmiştir. 23 ay varlığını devam ettiren bu devlet, Türk tarihinin cumhuriyet rejimiyle yönetim edilen ilk devletidir. Bu zamana kadar coğrafi bir terim olan Azerbaycan kelimesi siyasal bir kimliğe bürünmüştür. Gence’de Nuri Paşa komutasında Osmanlı ve Azeri askerlerinden oluşan Kafkas İslam Ordusu kurulmuştur. Bakü, Ermeni işgalinden kurtarılarak başkent yapılmıştır.

Kurulan Azerbaycan Devleti’nin üç ideali, “Türkleşmek-İslamlaşmak-Muasırlaşmak” olmuştur. Bu idealler renklerle sembolize edilmiş ve Azerbaycan bayrağının üç temel rengini oluşturmuştur. Azerbaycan Devleti’ni ilk tanıyan Osmanlı Devleti olmuştur. Sovyet idaresi 28 Nisan 1920’de bu devlete son vererek yönetimi ele almıştır. Millî aydın ve din adamları; Pantürkist, Panislamcı ve Türkiye ajanı benzer biçimde yaftalar vurularak zindanlara atılmış yada öldürülmüşlerdir. M. Güvenilir Resulzâde bu ortamda Türkiye’ye firar etmiştir. Lenin ile başlamış olan Sovyet baskısı, 1991 yılının sonlarında SSCB’nin resmen dağılmasıyla Azerbaycan Devleti’nin tekrardan kurulmasına kadar sürmüştür.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir