Birleşik Fiiller Nedir? (Kurallı Birleşik Fiiller, Yardımcı Fiiller)

Minimum iki sözcüğün bir araya gelmesiyle bir eylemi karşılayacak şekilde kurulan eylemlere “Birleşik Fiiller” denir. Birleşik eylemler; bir isim ile destek fiilin, iki değişik fiilin ya da birden oldukça sözcüğün kalıplaşarak bir eylem bildirmesi şeklinde oluşmaktadır.

Birleşik fiiller yapılarına bakılırsa doğrusu oluşturulma şekillerine bakılırsa üç başlıkta incelenmektedir:

Birleşik Eylem Türleri

  1. Destek Fiillerle Yapılanlar
  2. Kurallı Birleşik Fiiller
  3. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller

Yukarıda da belirtiğimiz şeklinde birleşik fiiller üç değişik başlıkta incelenmektedir. Şimdi bu başlıkları ve birleşik eylem örneklerini detaylı bir halde inceleyelim:

A) Destek Fiille Meydana getirilen Birleşik Fiiller

Bir isimle beraber başta “et-, ol-” olmak suretiyle “bul-, buyur-, eyle-, kıl-, yap-, ver-” şeklinde destek fiillerin birleşmesiyle oluşan birleşik fiillerdir. Destek fiiller tek başlarına bir anlam ifade etmekten uzak olup sadece bir isim ya da isim asil sözcüğün önünde kullanıldığında bir fiil bildirebilir.

Bu tipteki fiillerin yapısı şu şekildedir: İsim + Destek Fiil

Destek Eylem Örnekleri

Etmek

  • Mahallede zor durumda olanlara yardım ederdi.
  • Eve varınca telefon etmeyi unutma.
  • Arkadaşlarının zaaflarıyla alay etmekten hoşlanırdı.

Olmak

  • Maçta tek şutumuz gol olmuştu.
  • Nelere yol açtığını görünce pişman oldu.
  • Uyanık olmak kimi zaman işe yarardı.

Bulmak

  • Devamlı bir deva bulunur.
  • Yapılanları doğru bulmuyordu.
  • Bir an boş bulunmuş oldu ve ağzından kaçırdı.

Yapmak

  • İki vasıta arasına park yapmak oldukça zordu bizim için.
  • Bu yıl dinlence hayata geçirmeye oldukça ihtiyacım var.
  • Futbolculara maçta baskı yapılıyordu.

Eylemek

  • Sorunlarımızı yetkililere arz eyledim.
  • Tanrı rahmet eylesin.

Kılmak

  • Babam akşamları ders çalışmaya zorunlu kılmıştı.
  • Emin biri olması sözünü etkili kılıyordu.

Buyurmak

  • İnsaf buyur da şu işlere yardım et.
  • Birazcık dikkat buyurursanız sorunumuz kalmayacak.

B) Kurallı Birleşik Fiiller

Bu tipteki birleşik fiiller iki eylemin birleşmesinden ve kalıplaşmasından ortaya çıkmıştır. Belli bir kurala bakılırsa destek fiiller, eylem unsuruna getirilir ve kendi anlamlarından uzaklaşarak fiile “yeterlik, tezlik, yaklaşma, sürerlik” şeklinde anlamlar katar.

Kurallı birleşik fiiller dört başlıkta incelenir:

1. Yeterlilik Fiilleri: Cümleye olasılık, rica ve gücü yetme anlamları katan bu fiiller; esas fiile “-a, -e” zarf ekiyle beraber “bil-” destek fiiliyle beraber kurulur. Yeterlilik fiilleri ne olursa olsun bitişik olarak yazılır. Eylem + ebilmek

  • Camı birazcık açabilir misiniz?
  • Bu şekilde çalışırsam sınıfı geçebilirim.
  • Tempomu arttırırsam 10 km koşabilirim.
  • Yarın akşam kar yağabilir.

Olumsuzu

Geçebilirim= geçemem, geçemeyebilirim, geçemeyeceğim

2. Tezlik Fiilleri: Esas fiile “-evermek” destek fiilinin gelmesiyle kurulan birleşik fiillerdir. Cümleye çoğu zaman bir “acelecilik, çabukluk” anlamı katmaktadır. Tezlik fiilleri ne olursa olsun bitişik olarak yazılır. Eylem + evermek

  • Giderken bu paketi de teyzene bırakıver.
  • Devamlı oturuyorsun, birazcık kımıldayıver.
  • Bir işe de burnunu sokmayıver.
  • Ocaktaki kahve unutulunca taşıverdi.

3. Süreklilik Fiilleri (Sürerlilik Fiili): Esas fiile  getirilen “-edurmak”, “-ekalmak” ve “-egelmek” destek fiilleriyle meydana getirilen ve cümleye bir zamandan beri meydana getirilen işteki devamlılığı katan birleşik fiillerdir. Sürerlik fiilleri devamlı bitişik yazılmaz. Sürerlilik fiillerinin olumsuzu yoktur.

Kuruluşu şu şekildedir: Eylem + edurmak/ekalmak/egelmek

  • Sen başlayadur, ben işimi halletmeye çalışayım.
  • Kapımız sana açık, istediğin vakit çıkagel.
  • Bu anlam ifade etmeyen hareketlerine bakakaldık.
  • Sen bekleyedur, arkadaşların imtihanı çoktan tamamlamış oldu.
  • Yüzyıllardan beridir alışılagelmiş bir eğlenceydi bu. 

4. Yaklaşma Fiilleri: Esas fiillerin üzerine “-eyaz” destek fiilinin getirilmesiyle oluşan ve cümleye gerçekleşmeye oldukça azca kalmış anlamını katan birleşik fiillerdir. Devamlı bitişik yazılan yaklaşma fiillerinin olumsuzu yoktur.

Kuruluşu şu şekildedir: Eylem + eyazmak

  • Merdivenlerden çıkarken birden düşeyazdım.
  • Kış günü sokakta yürümekten donayazdım.
  • Dalgalar sertliğini artırınca boğulayazdım.
  • Asla beklenmedik bir halde sonuçlar güzel erişince bayılayazdım.

C) Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller

İsimlerin ya da isim asil birden oldukça sözcüğün çoğunlukla anlamlarını kaybederek bir esas eylem ile kalıplaşması kanalıyla ortaya çıkmış eylemlere “Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller” denir. Hem de deyim halindeki birleşik fiiller olarak da bilinmektedir.

→ Bu türdeki birleşik fiillerde isim ya da fiilden biri anlamını kaybedebilir: hasta düşmek, göz koymak şeklinde…

→ Kimi zaman de isim ve fiilin ikisi de anlamını kaybedebilmektedir. Bu durumda birleşik fiili oluşturan sözcükler bitişik yazılır: müracaat, öngörmek, varsaymak şeklinde…

⇒ Bu türdeki birleşik fiillerin bazıları, anlamca da kayarak ve kalıplaşarak, bir çok zamanda mecazlı bir anlama kavuşarak deyim niteliği kazanabilmektedir. Bundan dolayı deyimler anlamca kaynaşmış birleşik fiiller grubuna girmektedir.

  • Son zamanlardaki tavrıyla gözden düştü.
  • Ailesinin ve öğretmeninin onca sözüne kulak asmadı.
  • Evimizdeki hesap çarşıya uymadı.
  • Birden karşısına çıkınca eli ayağı çözüldü.
  • Beklediği ödeme gelmeyince gözü döndü.
  • İmkansızlıklar içinde okumaya çaba eden öğrencilerine kanat gerdi.
  • Babasının sesini duyunca dut yemiş bülbüle döndü.
  • Akrabalarım devamlı ablamı el üzerine tuttu.
  • İş bulamayınca senelerce başıboş gezdi.

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK YAZILAR
Türkçe Ders Notları
Edebiyat Ders Notları
Sözcük Türleri

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir