Büyük Ünlü Uyumu Nedir? Büyük Ünlü Uyumu Örnekleri

Karşımıza çoğunlukla çıkan “Büyük Meşhur Uyumu” ile ilgili kuralı anlayabilmek için ilk olarak Türkçedeki meşhur sesleri bilmemiz gerekiyor.

Türkçede sekiz meşhur harf bulunmaktadır. Meşhur harflerimiz şunlardır: “a,e,ı,i,o,ö,u,ü”

Yukarıda yer edinen meşhur harflerimizin yarısı kalınca yarısı da ince seslerden oluşmaktadır.  Kalınca seslerimiz: a, ı, o, u; ince seslerimiz ise: e, i, ö, ü harflerinden oluşmaktadır.

Büyük Meşhur Uyumu Nedir?

Türkçede eğer bir sözcük kalınca bir meşhur ile başlamışsa o sözcük içindeki öteki ünlülerin de kalınca; eğer sözcük ince bir meşhur ile başlamışsa kendisinden sonrasında gelen ünlülerin de ince seslerden oluşması kuralına “Büyük Meşhur Uyumu” denir. Bu duruma hem de “incelik-kalınlık uyumu” da denilmektedir.

a, ı, o, u → a, ı, o, u

e, i, ö, ü → e, i, ö, ü

Mesela;

“Çelikten” sözcüğünü hecelerine ayırdığımızda (çe-lik-ten) tüm ünlülerin ince seslerden oluştuğunu görebiliriz. Bundan dolayı “Çelikten” sözcüğü büyük meşhur uyumuna uymaktadır.

Sadece “Kitaplık” sözcüğünü hecelerine ayırdığımızda (ki-tap-lık) ilk ünlünün (e) ince, sonraki ünlülerin (a ve ı) kalınca seslilerden bulunduğunu görürüz. Bundan dolayı “Kitaplık” sözcüğü meşhur uyumuna uymamaktadır.

İPUCU: Türkçede ekler de istisnalar haricinde bu kurala uyar.

Okul-da -> Ev-de
Bak-acak -> Gel-ecek
Sat-tı -> Sev-di
Sal-mış -> Ye-miş
Sor-an -> İç-en

Büyük Meşhur Uyumuna Uyan Kelimeler

Büyük meşhur uyumu örnekleri aşağıda yer almıştır. Sözcükler ince ve kalınca sesli olmak suretiyle iki şekilde sıralanmıştır:

Kalınca sesli olanlar: masa, koltuk, kapanmak, tayyare, otomobil, okul, kablo, tablo, imtihan, ayak, bacak, kulak, vapur, martı, lamba, kokular, bağlantı, konuşmak, aralamak, bakışmak,  seyahat, mayalamak, alıştırmak, ovalamak, oklava, karın, aramak, ağaç, sorgulamak, araştırmak, kılıç,  satılık, bakıcı, jandarma, yastık, havalandırmak, kavga, halı, bardak, tabak, çatal, kaşık, oturmak, kurşun, uygunluk, basamak, musluk, çorap, kazak, uygunluk, oturak, vasıta, amaç, para, forum, satış, oyuncu, katkı, besin, çocuk, yurttaş, kamu, derslik, sıra, tahta, oda, çaycı, oturum, sağlam, dayanıklı, cenk, sulh…

İnce sesli olanlar: leylek, seyretmek, sevmek, sevgililer, yazışma, incinmek, incir, ilgilenmek, ütülemek, özgürlük, örneksiz, bilhassa, eskiden, eskici, esnetmek, esnemek, ergen, eklem, evlenmek, güvenlik, devlet, devretmek, dillendirmek, data, örnek, ötmek, öykülemek, öykü, ölmek, hislerimiz, kerpiç, görevli, kimlik, peçete, yiyecek, içmek, eğlenmek, diklenmek, demir, çelik, merdiven, temel, geliştirmek, peynir, bisiklet, gelir, vergi, fikir, iyilik, fenalık, bilet, büyük, minik, yönetici, ülke, öğretmen, karşılık, ücret, lügat, talebe, lise, silgi, simit, kemer, tekerlek, tepe, etiket… 

Büyük Meşhur Uyumuna Uymayan Kelimeler

İnsan, yönetim, muhabir, bilgisiz, slm, merhaba, akademisyen, işgören, helal, beyazperde, vida, kalem, kitap, tabanca, serüven, elma, aile, dünya, tablet, makine, lastik, pilot, sürücü, muavin, hademe, bahçe, politika, siyaset, demokrasi, zamir, inkılap, edebiyat, tarih, matematik, kimya, müdahale, savaşım, gerekseme, piyasa, tecim, haber, kırtasiye, imza, feda, öykü, reklam, kardeş, hani, kiraz, kiralık, duyuru, meblağ, fesatlık

Büyük Meşhur Uyumunun Aranmadığı Sözcükler

Türkçemize başka dillerden girmiş kelimelerde kısaca alıntılı sözcüklerde büyük meşhur uyumu kuralı aranmaz: otomatik, limon, tiyatro, beyazperde, model, tiraj, ziyaret, orijinal, dönemeç, penaltı, korner, uyum, yazman…

Bitişik bir halde yazılan sözcüklerde büyük meşhur kuralı aranmaz: Bilgisayar, hanımeli, şekerpare, biçerdöver, sema, nolur, gece kondu.

UYARILAR

Türkçe olması durumunda bu kurala uymayan sözcükler de vardır: inanmak, anne, elma, ateş, hangi…

Türkçede “-ken, -ki, -leyin, -imtrak, -yor, -gil” ekleri bazı sözcüklerde büyük meşhur uyumunu bozmaktadır.

Bozmuş olduğu Sözcükler

Bakarken, satarken, okuldaki, sıradaki, akşamleyin, sabahleyin, yeşilimtrak, geliyor, seviyor, amcamgil, halamgil

Bozmadığı sözcükler

Severken, giderken, evdeki, yerdeki, öğlenleyin, geceleyin, sarımtrak, ağrıyor, bakıyor, teyzemgil, yengemgil

Ses Vakaları I Minik Meşhur Uyumu ⇐

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir