Coğrafi Keşifler ve Kapitülasyonların Osmanlı Ekonomisine Etkisi

Osmanlı Devleti ticarete büyük ehemmiyet vermiş ve ticareti geliştirmek amacıyla çeşitli tedbirler almıştır. 14 ve 15. yüzyıllarda Doğu Akdeniz ticaretini ellerinde tutan Ceneviz, Venedik ve Floransa şeklinde Avrupa ülkelerinin gemilerine ve tüccarlarına verilen bazı imtiyazlar, ticareti kolaylaştırmak amacıyla alınan tedbirler içinde yer almıştır.

Osmanlı Devleti XVI. yüzyıldan itibaren coğrafî keşiflerin negatif etkilerini azaltmak, Avrupalı tüccarları Doğu Akdeniz’e çekmek ve siyasal dostluklar oluşturmak amacıyla, ilkin Fransa’ya sonrasında da İngiltere ve Hollanda şeklinde öteki Avrupa ülkelerine de kapitülasyonlar (imtiyaz) tanımıştır.

Coğrafi keşiflerle beraber sömürgecilik faaliyetleri hız kazanmıştır. Başta Portekiz, İspanya, Hollanda ve İngiltere şeklinde Avrupa ülkeleri dünyanın çeşitli coğrafyalarında sömürge amaçlı koloniler kurarak o bölgelerin yeraltı ve yerüstü zenginliklerini kendi ülkelerine aktarmışlardır. Sömürgecilik, endüstri inkılâbı ile ayrı bir ivme kazanmış İngiltere bu zamanda büyük sömürge bölgeleri oluşturmuştur. Sömürgecilik faaliyetleri sonucunda zenginleşen Avrupa ekonomisi karşısında Osmanlı Devleti zayıf kalmıştır.

Osmanlı Devleti’nin Avrupalı devletlere verdiği kapitülasyonlar ilk dönemler için ticaretin canlanmasına, rekabet ortamının oluşmasına ve Osmanlı’nın ekonomik ilkelerinden olan iaşe ilkesi gereği piyasada yeteri kadar malın bulundurulmasına katkı elde etmiştir. Osmanlı Devleti’nin başlangıçta ticareti canlandırmak için verdiği kapitülasyonlar, ilerleyen dönemlerde Osmanlı ekonomisini dışa bağımlı hâle getirmiş ve Osmanlı’nın mali kaynaklarını azaltmıştır. Zira XVIII. yüzyılın sonlarına doğru gelindiğinde Osmanlı Devleti’nin Avrupalı tüccarlara tanımış olduğu haklar, kendi vatandaşlarına tanımış olduğu hakların önüne geçmeye adım atmıştır.

XIX. yüzyıla gelindiğinde ise İngiltere ile imzalanan Balta Limanı Antlaşması (1838) Osmanlı Devleti’nin ekonomik yönden çöküşünü hızlandırmış, bu antlaşma sonucunda Osmanlı Devleti dış ticarette bağımsız ekonomik politikalar uygulama şansı bulamamıştır. Kapitülasyonların negatif tesirleri sebebiyle, Osmanlı Devleti endüstri açısından Avrupa ile rekabet edememiş ve Osmanlı sanayisi çökme noktasına gelmiştir.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir