Cumhuriyet Döneminde Edebi Dergiler

Cumhuriyet Periyodu Türk Edebiyatı incelediğinde oldukça sayıdaki yazınsal topluluğun ve dergilerin varlığı derhal göze çarpacaktır. Bu zamanda bilhassa mecmua sayısının fazlalığı dikkat çeker. Bunun sebepleri ise oldukça fazladır.

Bilhassa yeni devletin kurulmuş olması, okuma-yazma oranlarındaki büyük artış, sanatçıların dergiler üstünden topluma hitap edebilme şansını yakalamış olmaları en başta yer alır. Cumhuriyet süreci dergileri incelendiğinde dönemsel olarak dergilerin farklılık gösterdikleri söylenebilir. 1930 ve 1940’lı yıllarda çıkan dergilerde daha millilik kavramları, tarihsel ve felsefi mevzular işlenir. Bu dönemlerdeki dergilerde yeni devletin getirmiş olduğu o coşku oldukça net bir halde hissedilir. 1950’li yıllarda dergilerin artık bir topluluğun sanat anlayışını ya da ideolojiyi yansıtmaya adım atmıştır ki bilhassa toplumcu  edebiyatın bu zamanda dergilerde oldukça etkili olduğu görülür. Bu dönemden sonrasında çıkan dergilerin oldukça değişik mevzularda oluşmaya adım atmıştır.

Cumhuriyet döneminde çıkarılmış dergilerin en mühimleri ise şunlardır:

Kültür Haftası

 1936 senesinde Peyami Safa tarafınca (Aslen derginin ayrıcalık sahibi Peyami Safa’nın abisi olan İlhami Safa’dır) çıkarılmaya başlanan, etrafından o devrin büyük sanatçılarının toplandığı, toplamda 21 sayı çıkarılabilen edebiyat dergisidir. Gene bu sanatçılar tarafınca daha ilkin piyasaya sürülen Hafta dergisinin yerine çıkarılmaya başlanmıştır. İsminden de anlaşılabileceği şeklinde sanatın, edebiyatın da üstünde “kültür” terimi üstünde önemle durmuşlardır. Kültür üstüne mühim yazılar yazılmıştır. Edebiyatın ve tüm sanatın Türk kültürü üstünde temellendirilmesinin savunucusu olmuştur. Peyami Safa bu dergide yazdığı yazılarında edebiyatın “Ulusal bir güzel duyu” anlayışı üstünden icra edilmesini vurgulamıştır. Bünyesinde Peyami Safa, Faruk Nafiz Çamlıbel, Ahmet Hamdi Tanpınar, Halit Fahri Ozansoy şeklinde adları barındırmıştır.

Ağaç

Necip Fazıl Kısakürek tarafınca yayımlanmaya başlanan ve etrafından büyük sanatçıları toplayabilmiş bir edebiyat dergisidir. 1936’da yayımlanmaya başlanan bu mecmua yalnız 17 sayı kadar çıkarılabilmiştir. Sanatın her alanında yazılar yayımlanmasına karşın daha oldukça şiir ağırlıklı bir dergidir.Daha oldukça “Ulusal bir edebiyat” anlayışının hakim olduğu net bir halde görülür. Yayımlandığı dönemdeki meşhur şairlerin bu dergiye yazdıkları görülür. Oldukca daha varlıklı bir sanatçı ekibine haiz olan derginin başlıca yazarları Necip Fazıl Kısakürek, Ahmet Kutsi Tecer, Cahit Sıtkı Tarancı, Ahmet Hamdi Tanpınar, Ziya Osman Saba’dır.

Çınaraltı

Kesintili de olsa 1941-1948 yılları aralığında Orhan Seyfi Orhon ile Yusuf Ziya Ortaç tarafınca piyasaya sürülen dergidir. Türkçülük fikrinin gösterim organı olmuştur. Mecmua çevresinde Türkçülük ve Turancılık fikirleri ağırlıklı olarak işlenmiştir. Mecmua’de yazan sanatçılar içinde “Orhan Seyfi Orhon, Mehmed Güvenilir Yurdakul, Nihal Atsız, Parlak zeka Velidi Togan, Peyami Safa,  Şamim Kocagöz, Behçet Kemal Çağlar, H. Güvenilir Erkilet, Mükrimin Halil Yinanç, Hüseyin Namık Orkun” şeklinde adlar yer verilmiştir.

Varlık

Yaşar Nabi Nayır tarafınca ilk kez 15 Temmuz 1933’te 15 günde bir piyasaya sürülen (Sonrasında aylık olarak çıkmıştır.) mecmua Türk edebiyatının en uzun ömürlü sanat dergisidir. Birçok meşhur sanatçının ilk eserleri bu dergide yayımlanmıştır. Ortalama 13 yıl Ankara’da piyasaya sürülen mecmua, 1946 yılından itibaren Yaşar Nabi Nayır’ın İstanbul’a taşınması sebebiyle İstanbul merkezli çıkmaya adım atmıştır. Yayım yapmış olduğu bu uzun sürede dönemlere uygun tarzda yayımlar yapmıştır. Her türlü görüşe ve fikre kapılarını açan mecmua Orhan Veli’nin şiirde etkili olduğu dönemde Acayip akımına uygun şiirler yayımlamıştır. Köy Enstitülerinden yetişme sanatçıların eserlerine ve onların fikirlerine de bir dönem yer vermiştir.

Büyük Doğu

Necip Fazıl Kısakürek tarafınca belirli zamanlarda kesintiye uğrasa da 1943 – 1978 yılları aralığında piyasaya sürülen sanat ve fikir dergisidir. Bu mecmua etrafından toplanan sanatçılar kendilerine “Büyük Doğucular” adını vermişlerdir. Mecmua daha sonraları siyasal bir kalite kazanır ve İslami bir çizgide yayınlar yapılır.

Markopaşa

Sabahattin Ali, Aziz Nesin ve Rıfat Ilgaz’ın 1946-1948 yılları aralığında toplumcu gerçekçilik görüşüyle yayınladıkları gülmece dergisidir. Yayınlandığı dönemde yük tirajlara ulaşmıştır. Devrin iktidarına karşıcılık eden derginin yazarlarına birçok dava açılmıştır. Mecmua adının yasaklanması sebebiyle birçok isimle de yayınlanmıştır. Toplamda 77 sayı çıkarılabilmiştir.

Hisar

16 Mart 1950’de “Fikir ve sanat” dergisi olarak Ankara’da çıkarılmaya başlanmıştır. Hisar dergisinin iyi gösterim süreci bulunmaktadır. Derginin ilk çıkarıldığı tarihten 1957’de 75. sayıya kadar devam eden bölüm ilk gösterim süreci olarak bilinir. İkinci dönem ise 1964-1980 yılları aralığında çıkarılan 202 sayıyı kapsar. Bu mecmua çevresinde yapıt veren sanatçılar “Hisarcılar” olarak adlandırılmıştır ve Garipçilere tepki olarak sanatlarını icra etmiştirler.. Hisarcılara bakılırsa sanat ulusal bir karakter taşımalı, eskiden bağlarını koparmamalı, herhangi bir ideolojiye bağlanmamalı ve dili de Türkçe olmalıdır. Derginin yayınladığı sürece birbirinden kıymetli yüzlerce sanatçı yazı yazsa da en oldukça yazı yayımlayanlar “Mehmet Çınarlı, Nevzat Yalçın, İlhan Geçer, Turgut Özakman, Mustafa Necati Karaer, Munis Faik Ozansoy, Gültekin Samanoğlu, Mehmet Kaplan” şeklinde adlar olmuştur.

Mavi

1 Kasım 1952’de Ankara’da gösterim hayatına başlamış, gençlerin organize etmiş olduğu fikir ve edebiyat dergisidir. Yaratı ilk sayılarda Teoman Civelek imtiyazında çıkmıştır. Mecmua daha sonraları toplumcu gerçekçi bir çizgi doğrultusunda çıkmaya başladı. Daha sonraları Attila İlhan’ın yazılarının yayımlanmaya başladığı bu mecmua çevresinde toplanan sanatçılara “Maviciler” adı verildi.

Papirüs

1960 senesinde Cemal Süreya tarafınca (ilk sayılarda ozan adını kullanmamıştır) çıkarılmış edebiyat dergisidir. Cemal Süreya’nın bu dergiyi çıkarmak için elinde tek kıymetli şey olan otomobilini sattığı söylenir. Toplamda 51 sayı çıkarılabilen mecmua daha oldukça şiir ve şiir üstüne yazılan yazılarla ön plandayken sonraları siyasal bir çizgiye kayar. Cemal Süreya, Mehmet H. Doğan, Can Yücel, Turgut Uyar, Ideal Tamer şeklinde mühim adlar dergide yazmıştır.

Yaprak

1949-1950 yıllarında Orhan Veli tarafınca piyasaya sürülen edebiyat dergisidir. Onbeş günde bir çıkarılan mecmua yalnız 28 sayı çıkabildi. Orhan Veli’nin beklenmedik ölmesiyle mecmua gösterim yaşamını sonlandırdı. Bir yıl sonrasında ise şairin arkadaşları Orhan Veli’nin anısına tek sayılı “Son Yaprak” adlı dergiyi çıkardı. Mecmua daha oldukça Acayip akımının çizgisinde eserler yayımlamıştır.

Pazar Postası

Haftalık bir siyasal mecmua olarak 1951 yılına Ankara’da çıkarılmaya başlanmıştır. İmtiyaz sahibi ise Cemil Sait Barlas’tır. 1959 yılına kadar kesintilerle yayımlanmaya devam etmiştir. Garipçilere karşı çıkan mecmua daha oldukça İkinci Yeni şairleriyle hatırlanır. İlk baştaki siyasal çizgisi İkinci Yenicilerle beraber edebiyata kaymış ve oldukça mühim yazınsal tartışmalara imza atmıştır. Dergide Muzaffer İlhan Erdost, Salah Birsel, Sezai Karakoç, Behçet Necatigil, Can Yücel şeklinde mühim adlar eserlerini icra etmiştir.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir