Deneme Nedir? Deneme Özellikleri

Tecrübe etme nedir?” sorusunun yanıtını bir tanımla kısa bir halde vermemiz pek mümkün değildir. Birçok türle içinde benzer özellikler barındıran tecrübe etme türü öteki türlerden ince çizgilerle ayırt edilebilmektedir. Herhangi bir mevzuda kati sonuçlara ulaşmadan, kendi kendine konuşuyormuş havası taşıyan ve okuyucuyu düşünmeye yönlendiren yazılara tecrübe etme denir. 

Bu türün yazımı esnasında herhangi bir sınır koymanın mümkün olmaması sebebiyle Tecrübe etme türünün özellikleri öteki yazınsal eserlere bazı yönleriyle benzeyebilmektedir. Kimi vakit bir söyleşi özelliği gösterirken kimi vakit eleştiri yazısına benzemektedir. Hal bu şekilde olunca öteki yazınsal türlerden ayırt edilmesi sadece ince çizgilerle mümkün olmaktadır.

Tecrübe etme yazıları yazarların içten gelen düşüncelerinin yazıya dökülmüş halidir ve hiçbir şekilde ahlakın, ilmin ve toplumsal kıymet yargıların denetimlerine girmez. Yazar haiz olduğu düşünceleri bir sınırlama ihtiyacı hissetmeden ve herhangi bir çekince duymadan olduğu şeklinde ortaya koyar. Eserin ortaya konulması sonrasında okuyucuların verecekleri tepki yazarı ilgilendirmez bundan dolayı yazarın amacı düşüncelerini ortaya koyabilmektir. Bu açıdan değerlendirildiğinde denemenin bir amaç değil düşüncelerin her yönüyle ortaya konulmasında bir vasıta bulunduğunu söyleyebiliriz.

Tecrübe etme türünün bir özelliği de yazılarında ispatlama şeklinde bir kaygısının olmamasıdır. Yazar bu yazılarında kati bir sonuca ulaşmayı, ele almış olduğu mevzuyu ispatlamayı ve netice olarak okuyucuyu kendi düşünceleri çevresinde toplamayı amaçlamaz. Tecrübe etme yazarı bir tek düşüncelerini açık bir halde ortaya döker. Onu yorumlamak ve ondan yararlanmak da okuyucuya düşer. Türün bu hususi durumunu Montaigne’in şu sözünden de anlayabiliriz: “Bir şey öğretmem, bir tek anlatırım.”

Mevzu bakımından da bir sınırlama yapmak mümkün değildir. Herhangi bir mevzu denemede ele alınabilir. Yaşam, ölüm, aşk, din, felsefe, kültür, bilim, terbiye vb. mevzular bu türde çoğunlukla işlenmektedir. Ele alınan mevzular derinlemesine işlenir.

Tecrübe etme türünün ilk örneği 16. yüzyılda bu türe adını de veren Montaigne tarafınca verilmiştir. Eserine Essais doğrusu Denemeler adını vermiştir. Montaigne’den sonrasında bu türde başarıya ulaşmış örnekler vermiş bir öteki sanatçı ise Francis Bacon olmuştur.

Montaigne’in kitabından sonrasında bu tür gittikçe yaygınlaşmaya adım atmıştır. Sadece şunu da söylemeliyiz ki bu türde yapıt vermek oldukça zor olsa gerek. Bu türde yapıt vermek için ilk olarak yazarının engin bir kültür ve data sahibi olması şarttır. Hem de tecrübe etme başka türlere -özellikle yazı, söyleşi ve fıkraya- oldukca benzediği için sınırlarının hassasiyetine de dikkat etmek gerekir.

Denemenin Özellikleri

  • Bu türde her şey, yazarın kişisel duygu ve düşüncelerinden hareketle yazılır. Bu özellikler ele alındığından denemelerin bir amaç değil de düşüncelerin ortaya konmasındaki bir vasıta olduğu söylenebilir.
  • Amaç kesinlikle bir mevzuda okuyucuyu ikna etmek, ispatlama gayesi değil herhangi bir mevzuda okuyucuyu düşündürmektir.
  • Yazar düşüncelerini ortaya koyarken herhangi bir kaygı taşımaz. Bundan dolayı düşünceler olduğu şeklinde okuyucuya aktarılır.
  • Mevzu bakımından herhangi bir sınır çizmek mümkün değildir. Neredeyse her mevzuda yazılabilir.
  • Dil ve söyleyiş özellikleri bakımından öteki türlerden değişik özellikler gösterir.
  • Açık, duru ve akıcı bir ifade vardır.
  • Bu türde kullanılan dil işlevleri çoğu zaman göndergesel ve heyecana bağlı işlevlerdir.
  • Yazarın kendi kendine konuşuyormuş şeklinde havası vardır bu türde. Bundan dolayı yapıt içinde yazarın samimiyeti yüksektir diyebiliriz.
  • Birçok türün özelliklerini aynı anda bünyesinde barındırdığından ve düşüncenin derinlemesine ele alınması sebebiyle tecrübe etme yazmak oldukça zor olsa gerek. Bu türde yazacak kişinin oldukça yüksek bir data birikiminin olması gerekir.

Türk Edebiyatı’nda Tecrübe etme

Türk Edebiyatı’nda Tanzimat’la beraber görülen bu türün Cumhuriyet Periyodu Türk Edebiyatı’nda başarıya ulaşmış örneklerinin verildiğini söyleyebiliriz. Türk Edebiyatı’nda tecrübe etme türünde yazılmış ilk yapıt Ahmet Haşim’in “Bizlere Nazaran” ve “Gurebahane-i Laklakan (düşkün leylek evi)” kitapları kabul görür.

Edebiyatımız Batı etkisine girince bir oldukca türü bünyesine katmıştır. İlk zamanlarda ortaya konulmuş olan eserler  başarıya ulaşmış olmasından ziyade ilk örnekler olması açısından ehemmiyet taşımıştır. Cumhuriyet Periyodu’nde ise bu türler hem kalite olarak yükselmiş hem de halk tarafınca kabul görmüştür.

Türk Edebiyatı’na Tanzimat Edebiyatı ile giren bu türün en başarıya ulaşmış örnekleri Cumhuriyet Periyodu’nde verilmiştir. Cumhuriyet Periyodu’nde ortaya konulmuş olan tecrübe etme örnekleri, düşüncenin geliştirilerek ortaya konulmasından ziyade konuşma dilinin fikir diline dönüştürme çabası olarak dikkat çekmektedir. Dilin daha anlaşılır ve üslubun samimiyetinden dolayı bu dönem denemelerin okunma oranı yüksek olmuştur. Bu dönem denemelerinde ve öteki öğretici metinlerde Türkçe artık Arapçanın ve Farsçanın tesirini kırmıştır. Ulusal Edebiyat’tan itibaren dilde yapılmak istenen sadeleşme hareketinin başarıya yetişmesi Cumhuriyet Periyodu’nde sağlanmıştır. Bundan dolayı kurulan yeni devletin politikası da bu yönde olduğundan edebiyatta ve dilde millileşme hızlanmıştır. Bu zamanda yazı dilinin konuşma diline yaklaştırılması gayretlerinin de başarıya ulaştığını görüyoruz.  Türk Edebiyatında yazılmış denemeleri mevzularına gore ayırmak mümkündür: edebiyat temalı denemeler, felsefe temalı denemeler, siyasal temalı denemeler, kent temalı denemeler, psikoloji temalı denemeler…

Mevzuyla ilgili daha çok data için Youtube videomuzu seyredebilirsiniz.

Kaynaklar

Kaynaklar

ukessays.com

thoughtco.com

gutenberg.org

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir