Düzeltme İşareti

Türkçemizde kafamızı en oldukça karıştıran ve senelerce toplumsal çevremizde değişik yorumlarını duyduğumuz konuların başlangıcında şüphesiz “Düzeltme İşareti” gelmektedir. Halk dilinde şapka işareti adıyla da anılan düzeltme işareti, her ne kadar kaldırılmamış olsa da maalesef bu mevzuda yanlış bilgiler dolaşmaktadır. Düzeltme işaretinin kaldırılmadığı, yazım kuralları içinde yer almış olduğu TDK tarafınca ek olarak açıklanmıştır. Bu konudaki karışıklıkları gidermek adına  “Düzeltme İşareti nedir? Nerelerde kullanılır? Kullanıldığı kelimeler ve kullanım amaçları nedir?” soruların cevaplarını detaylı bir halde bu yazımızda vermek istedik.

Düzeltme İşaretini Kullanmamız Ihtiyaç duyulan Durumlar

Türkçe asıllı kelimelerde bir inceltmeye ya da uzatmaya gerekseme duyulmadığından düzeltme işaretini kullanmak mümkün olmamaktadır. Sadece Latin alfabesinin kabulüyle beraber bazı Arapça ve Farsça kökenli kelimelerin okunmasında problemler başlayınca “^” işaretini kullanma gereği duyulmuş. Düzeltme işaretini kullanmamız ihtiyaç duyulan bölgeler ve durumlar ise şu şekildedir:

1 ⇒ Bazı kelimelerin yazılışları aynı olsa da anlamları ve okunuşları değişik olabilir. İşte bu kelimeleri cümle içinde ayırt etmemiz gerektiğinden okunuşları uzun olan ünlülerin üstüne “^” işareti konur.

adem (yokluk) / âdem (insan)
tane (sayı) / âdet (anane, alışkanlık)
evren (bayrak) / âlem (dünya, evren)
aşık (eklem kemiği) / âşık (vurgun, tutkun)
hal (sebze, meyve vb. satılan yer) / hâl (durum, durum)
hala (babanın kız kardeşi) / hâlâ (hemen hemen)
nar (meyve) / nâr (ateş)

rahim (esirgeme) / rahîm (korumuş olan, acıyan)
şura (şu yer) / şûra (danışma kurulu)
hakim (hikmet sahibi) / başat (yargıç)

2 ⇒ Arapça ve Farsçadan dilimize aktarma edilmiş bazı kelimeler ile hususi isimlerde yer edinen ince g, k ünsüz harflerinin derhal arkasından gelen a ve u harflerinin üstüne “^” işareti konur. Böylelikle bu ünsüz harflerin inceltilmesi sağlanır.

hikâye
Hakkâri
mahkûm
sükûn
sükût
Kâzım
tezgâh
dergâh
Nigâr

NOT: Yer ve şahıs adlarında yer edinen “L” ünsüzünden derhal sonrasında gelen a ve u harflerinin üstüne de “^” işareti konur.

Nalân
Halûk
Selânik
Elâzığ

3 ⇒ Oran ekinin (Bilhassa Arapça-Farsçadan alınmış kelimelere onları ödat meydana getiren -i eki) iyelik ya da belirtme ekleriyle karışmasını önlemek amacıyla oran olan “i” ünlüsüne getirilir.

(Mustafa Kemal Atatürk’ün) resmi – Resmî (müessese)
(İslam) dini – Dinî (bilgiler)
(Türk) askeri – Askerî (okullar)
(Hukuk) zamanı – Tarihî (belgeler)

NOT: Oran ekini almış kelimelere devamında Türkçe ekler gelse de düzeltme işaretini almış oran eki aynı şekilde kullanılmaya devam eder.

Millî → Millîleşmek
Resmî → Resmîleşmek

Düzeltme İşareti Kaldırıldı mı?

Çevremizden çoğunlukla duyduğumuz düzeltme işareti kaldırıldı mı sorusuna kesinlikle hayır diyebiliriz. Yukarıda da belirttiğimiz şeklinde Türk Dil Kurumu bu mevzuda kati bir izahat da yapmıştı. Kaldırıldığıyla ilgili yanlış düşünceleri bir kenara bırakalım ve en azından anlamsal bir karışıklığa mahal vermemek adına lüzumlu yerlerde düzeltme işaretini kullanmaya çaba edelim. Aşağıdaki örneklerde de olduğu şeklinde bu işareti kullanmanın kafa karışıklığı engelleyeceği aşikardır.

Uzun bir süre bekledim fakat hala gelmedi.

Yukarıdaki cümlede gelmeyen ne ya da kim? Babanın kız kardeşi olan hala mı yoksa zarf görevinde kullanılan hemen hemen mü? İşte bu mevzuda anlamsal bozukluğu engellemek adına kelimeyi şöyleki yazmak daha doğru olacaktır:

Uzun bir süre bekledim fakat hâlâ gelmedi.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir