Edat (İlgeç) Nedir? Edat Çeşitleri ve Edat Örnekleri

Mevzuyu daha iyi anlayabilmek için “Edat nedir?” sorusunun yanıtını en iyi şekilde bilmek gerekmektedir. Tek başına cümle haricinde kullanıldıklarında herhangi bir anlam taşımayan, sadece cümle içinde kullanıldıklarında öteki isimlerle ya da isim asil kelimelerle bağlantılı bir halde anlam ilgisi kurulabilen sözcüklere “Edat” denir. 

Tanımda da belirtildiği şeklinde edatların anlam kazanabilmeleri, öge oluşturabilmeleri için cümle içinde kullanılmaları gerekmektedir. Edatlar cümle içinde isimlerle, sıfatlarla, zamirlerle bir edat grubu oluşturabilir. Bu bakımdan isim ve eylem şeklinde sözcüklere aslolan kelimeler, edatlara ise destek kelimeler denilmektedir. Edatların başlıcaları ise şunlardır: İçin, ile, şeklinde, kadar, bakılırsa, doğru, başka, dolayı, beri, dolayı, öte, yana, itibaren, nazaran, sanki, suretiyle, karşın, yalnız, yalnız, dek, karşı, rağmen, dolayı, sadece…

Görevleri Bakımından Edatlar

Edatlar cümle içinde kullanım şekillerine ve kattıkları anlamlara bakılırsa sınıflandırılır. Başlıca ilgeçler ve cümle içinde üstlerine aldıkları anlamlar şu şekilde:

Şeklinde

En oldukça kullanılan edatlardan önde gelen “Şeklinde” cümle içinde çoğu zaman “benzerlik” anlamıyla kullanılır. Hem de cümle içinde nesnelerin, kişilerin karşılaştırılması amacıyla kullanıldığını da görüyoruz. Bunların haricinde kullanım şekilleriyle ilgili  edat örnekleri aşağıda yer verilmiştir.

Senin şeklinde birisini daha ilkin asla görmedim. (Karşılaştırma)

Zenginler şeklinde para harcıyordu. (Benzetme)

Eve geldiği şeklinde bilgisayarı açtı. (Acelecilik)

☞ Şeklinde edatıyla aynı manada ve görevde “denli, misali, suretiyle” edatları da kullanılabilir.

* Bu sözcük eski Türkçede “bigi” şeklinde kullanılmıştır.

İle

En oldukça kullanılan ilgeçlerin başlangıcında yer edinen bir başka edat da “İle”dir. Cümlede beraberlik ve araç(vasıta) anlamlarıyla kullanılır. Bunun yanı sıra cümle içinde “Niçin-sonuç, süre” anlamlarıyla da kullanılabilir.

İle ilgeci bir kelimeye kolay bir halde eklenebilir. Bir kelimeye eklenmesiyle beraber kullanımı “-le, -la” şekilleriyle olur.

Bisikletle sahilde dolaştık. (Araç)

Teyzemle tatile gittik. (Beraberlik)

Fazlaca emek harcama ile bu dersin üstesinden geldi. (Niçin-sonuç)

Odunları kibrit ile tutuşturduk. (Vasıta)

Okulların bitmesiyle hepimiz tatile gitti. (Vakit)

Kadar

Bu ilgeçlerin en mühim kullanım şekli miktar belirtmesi ve karşılaştırma yapmasıdır.

Onun kadar çalışkanını görmedim. (Karşılaştırma)

Anne kadar sıcak kanlı biriydi. (Benzetme)

Ben gelinceye kadar sükunet içinde oturun. (Vakit)

Güneşin doğmasını 30 dakika kadar bekledik. (Yaklaşıklık)

Kaplumbağa kadar yavaş yürüyordu.

☞ Uyarı: “Kadar” edatı cümle içinde ödat, zarf, zamir ve eylemsilerle bir arada kullanılıp değişik görevler edinebilir.

Oysa buraya gelirken ne kadar sevinmişti. (Zarf)

Bu kadar çiçeği nereden buldun? (Ödat)

İçin

İçin ilgeci ve bununla beraber “diye, dolayı, suretiyle” şeklinde edatlar cümle içinde niçin, sebep bildirirler.

Buraya gelmek için birçok şeyden vazgeçtim. (Niçin vazgeçtim? = Amaç)

Yağmur yağdığı için ıslanmış. (Niçin ıslanmış? = Niçin-sonuç)

Güzel bir bölüm kazanabilmek için neler yapmazdım. (Karşılığında)

Meydana getirilen bu emek harcamalar millet için. (Aitlik)

Hastalığından dolayı imtihanı kaçırmıştı

Bakılırsa

Cümle içinde “uygun, izafe, karşılaştırma, görüş ifade etme” şeklinde birçok anlamda kullanılabilir. Gene bu anlamlara yakın bir halde kullanılan öteki edatlar şunlardır: Nazaran, suretiyle.

Ona bakılırsa yaptığımız her şey yanlıştı. (Görüş)

Diğerine bakılırsa daha zayıftı. (Karşılaştırma)

Otomobile bakılırsa bir lastik bulamamıştık. (Uygun)

Karşı

Yer, yön, süre, karşılaştırma bildiren edatlarlardır.

Yüzünü ormana karşı dönmüştü. (Yer-yön)

Sabaha karşı büyük bir zelzele olmuştu. (Vakit)

Kuvvetli rakibine karşı neler yapabileceği kimse tarafınca kestirilememişti. (Zıtlık)

Sadece – Yalnız

Sadece ve yalnız sözcükleri cümle içinde değişik görevlerde kullanılabilir. Vazife bakımından kullanım şekillerine bakılırsa en oldukça edat-bağlaç noktasında bir kargaşalık yaşanır. Eğer “Sadece-Yalnız” sözcükleri fakat, fakat anlamlarında kullanılırsa bağlaç; yalnız, bir tek anlamlarında kullanılırsa edattır.

Bu gece yalnız kitap okumak isterim. (Yalnız -> Edat)

Okula geleceğim yalnız derslere girmek istemiyorum. (Fakat -> Bağlaç)

Bu sadece sen yaparsın. (Yalnız, bir tek -> Edat)

Tatile gidecektim sadece param yok. (Fakat -> Bağlaç)

Başka

Başkanın edat oluşturabilmesi için -den başka şeklinde kullanılması gerekir. Vurguladıkları sözcüğün ötekilerden ayrılışını ortaya koyar.

Parayı ödemekten başka bir çözüm yolu bulamadım.

Seni sevmekten başka bir şey yapmadım.

Rağmen-Karşın

Karşılık, rağmen, karşın edatları aynı anlamda kullanılan edatlardır. Cümlede olması gerekenin zıttının yapıldığını ifade eder.

Ricasına karşın onu evden almadı.

Tüm sınıfın gülmesine rağmen o konuşmasına devam etti.

Sanki

Cümle içinde benzerlik, tahmin anlamlarında kullanılan ilgeçlerdir.

Sanki vakalar büyücek şeklinde. (Tahmin)

Sanki Mustafa Kemal Atatürk’ün kendisiydi. (Benzerlik)

⇒ Sözcük Türleri ⇐

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir