Efsane Nedir? Efsane Özellikleri ve Örnekleri Nelerdir?

Her cemiyet bazı vakaları açıklamak ya da düşünce öne sürmek için bazı hikayeler oluşturur. Bu hikayelerin kim tarafınca ne süre ortaya atılmış olduğu belli olmasa da bu anlatılanlar cemiyet tarafınca benimsenir ve çağlar süresince anlatılarak gelecek kuşaklara aktarılır. Dünyanın neresine giderseniz gidin bu şekilde dünyaya gelen ve yayılmış gerçeklikten uzak birçok olayın anlatıldığına tanık olabilirsiniz. İşte bu yazımızda bu anlatılara dayalı olarak “Efsaneleşmiş nedir? Efsanenin özellikleri nedir?” şeklinde çoğunlukla sorulan sorulara yanıt bulacaksınız.

Efsaneleşmiş Nedir?

Oldukca uzun bir süredir halkın içinde inanılarak gerçekmiş şeklinde anlatılan hayal gücüne dayalı muhteşem öykülere “Efsaneleşmiş” denir. Her toplumda bu özellikleri içeren birçok öyküye şahitlik yapabilirsiniz. Sadece bu efsanelerin ortak özellikleri gerçeklikten uzak şu demek oluyor ki muhteşem olması ve oldukça eski dönemlerden beri kimin anlattığı belli olmadan günümüze kadar gelmiş olmasıdır.

“Efsaneleşmiş ” sözcüğü Farsçadan dilimize geçmiştir. Osmanlı döneminde bu kavram “kıssa”, “hikâyet”, “rivayet” şeklinde kelimelerle karşılanmıştır. Günümüzde bu anlatılar bununla birlikte “Söylence” olarak da bilinmektedir. Bunun yanında günümüzde bazı kaynaklarda şu sözcüklerle de karşımıza çıkabilmektedir: menkıbe, esatir, rivayet…

Efsaneler daha oldukça bir şahsı, mekanı ya da bir vakası anlatmaktadır. Bir yeri özetleyen efsaneler sonrasında o mekan mukaddes bir özellik kazanmıştır. Mukaddes olarak görülen bu bölgeler hakkında halk bu efsaneleri sahiplenip kuvvetli bir halde yaymıştır. Bunun sonrasında mukaddes olarak görülen yer bölge hem halk tarafınca korunmuş hem de söz mevzusu mukaddes mekan gezim açısından mühim bir kıymet olmuştur. Bir kişiyi özetleyen efsaneler sonrasında söz mevzusu şahıs halk tarafınca unutulmaz kılınmış olunur. Öteki zamanı şahsiyetlerden değişik olarak o kişi kutsiyet kazanmış olur.

Araştırmacılar ilk dönemlerde çıkan ve insanların büyük bir oranda inanılmış olduğu mitlerin yerini zaman içinde efsanelerin aldığını anlatmaktadır. Daha oldukça inanış mevzularını işleyen efsanelerde anlatılan olayların gerçekliğine özetleyen da dinleyen de inanmaktadır. Anlatı esnasında herhangi bir sınır ve kaide bulunmamakla beraber günlük konuşma dilinden yararlanılır.

Efsanelerin toplumsal işlevleri bulunmaktadır. İnanışlar üstünden etkili olduğundan cemiyet geleneklerinin korunmasında ve idealize edilen toplumsal özelliklerin sağlanmasında mühim bir unsurdur. Bu mevzularda ortaya çıkan efsaneler çağlar süresince tesirini kolay bir halde devam ettirir. Ek olarak açıklanamayan vakalara çözüm getirmesi, örnekler vermesi, tembih vermesi, cemiyet kurallarına katkı sağlaması şeklinde toplumsal işlevleri de vardır.

Peki efsaneler iyi mi dünyaya gelmiştir? Aklın ve bilimin hemen hemen gelişmemiş olduğu dönemlerde insanoğlu doğadaki birçok vakası anlamaya çalışır. Sadece o devrin şartlarıyla olayların açıklığa ulaşması pek mümkün olmadığından insanoğlu bu vakalara kendi bakış açılarıyla olağanüstülük ilave ederek bakmaya çalışır. Tüm bu çabaların sonrasında bu öyküler ortaya çıkar ve gerçekmiş şeklinde yüzyıllar süresince anlatılmaya – yayılmaya devam eder. 

Efsanelerin doğuş zamanları oldukça eskiye dayanır. Yakın bir tarihte değil hemen hemen yazının buluş edilmediği dönemlere kadar gitmektedir zamanı. Bu zamanda sözlü olarak dünyaya gelen ve yüzlerce yıl ağızdan ağıza anlatılarak varlığını devam ettirmiştir. Yazının buluş edilmesinden sonrasında ise bazı araştırmacılar tarafınca derlenip kitap haline getirilmiş olabilirler. Sözlü anlatımda günlük konuşma dili söz konusuyken yazılı anlatımda ise ifade sanatla alakalı bir kaygı sonucu günlük konuşma dilinden sıyrılıp anlaşılması zor bir hale gelebilir.

Efsanelerin Özellikleri

  • Bir şahsı, bir mekanı ya da zamanı bir vakası anlatırlar.
  • Anlatılanların zamanı oldukça eski dönemlere kadar gitmektedir.
  • Anlatılanların kimin tarafınca söylendiği belli olmadığından anonimdir.
  • Bazı araştırmacılar, efsanelerin mitlerin devamı olduklarını belirtirler.
  • Efsanelerin temelinde inandırıcılık vardır. Vakaları özetleyen ve dinleyen bunların gerçek olduğuna inanır. İnandırıcılığını kaybedenlerin yaşama şansı kalmaz.
  • Gerçeklerden uzaktır, muhteşem özellikler barındırmaktadır.
  • Toplumun yaşam biçini, hayata bakış açısını ve inanışlarını barındırır.
  • Ulusal özellikler gösterir.
  • Geleneklerin korunmasında toplumsal bir işlev görevi görmektedir. Efsanelerin kutsi yönüyle toplumda idealize edilen değerler hem korunur hem de gelecek kuşaklara aktarılır.
  • Anlatılarda günlük konuşma dili kullanılır. Böylelikle geniş bir halk kitlesine erişilmiş olunur.
  • Herhangi bir sınırlayıcı kuralı yoktur. Kısa bir halde ağızdan ağıza aktarılır.

Referanslar

Referanslar

http://dergipark.gov.tr/download/article-file/31435

http://www.sosyalarastirmalar.com/cilt5/cilt5sayi23_pdf/aslan_ferhatx.pdf

https://www.britannica.com/art/legend-literature

Efsane Videosu I Destan I Masal  ⇐

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir