Ek Fiil (Ek Eylem), Ek Fiil Nedir? Ek Fiil Örnekleri

Tek başlarına bir anlam ifade edemeyen sadece isim kökenli sözcüklere gelmiş olarak onları fiil meydana getiren ya da kolay zamanlı kiplerle çekimlenmiş fiillere gelmiş olarak onları birleşik zamanlı kip haline getiren eklere “Ek Eylem” yada bir öteki adıyla “Ek fiil” denir. “Ek eylem nedir?” sorusunun cevabı bu şekilde bir tek bir başlık durumunda kalacaktır. Bu mevzunun iyi bir halde kavranabilmesi için yazımızı sonuna kadar okumalısınız.

Türkçe yazılmış eski metinler incelendiğinde bu fiillerin ilk başta “er-” şeklinde olduğu, sonrasında zaman içinde “er->ir->-i” şeklinde değişmiş olduğu görülmektedir. Bugün “i-(mek)” şeklinde bildiğimiz bu ek “i-di, i-miş, i-se” şeklinde vakit ekleriyle birlikte kullanılmaktadır.

Ek Fiilin Görevleri (Ek Eylem İşlevleri)

1. İsim asil sözcüklere gelmiş olarak onları cümlede yüklem görevini almalarını sağlamak (Daha çok bilgiye “Yüklem” mevzusuna bakarak ulaşabilirsiniz.)

  • Yukarıdan düşen bardaktı. (Bardak isimdir ve fiil olmadığından yüklem görevinde kullanılamaz. Sadece “Bardak i-di” şeklinde ek eylem alarak cümlede yüklem görevinde kullanılmıştır.)

2. Kolay çekimli fiillere gelmiş olarak onları birleşik çekimli eylem yapmak.

  • Bu kitabı lise okumuştum. [Oku-muş(geçmiş zaman)-i(ek fiil)-di(hikaye)-m(şahıs eki)]

Şimdi ek fiilin bu iki görevini detaylı bir halde ele alalım. Mevzunun tüm ayrıntılarıyla kavranabilmesi için “Ek eylem örnekleri” de iyi bir halde incelenmesi gerekir.

1. İsim Asil Sözcükleri Yüklem Yapmak

Yüklemler cümle içinde yargı bildiren sözcükler olarak bilinir. Düzgüsel şartlarda bir ismin ya da isim asil sözcüklerin (ödat, edat, zamir…) cümlede yargı bildirmesi kısaca yüklem görevinde kullanılması mümkün değildir. Bu isim asil sözcükler sadece bir ek eylem yardımıyla cümle içinde yargı bildirip yüklem olabilirler.

Ek fiiller dört değişik kiple adları çekimleyebilir. Bu tarz şeyleri detaylı bir halde inceleyelim:

1. Ek Fiilin Görülen Geçmiş Süre Kipi

İsimlere ve isim asil sözcüklere “i-” ek fiili ile “-di” geçmiş vakit ekinin eklenmesiyle oluşturulur.

  • Ben o yıllarda Ankara’da öğrenciydim.

Yukarıda da görüldüğü şeklinde “talebe” sözcüğü isim olmasına rağmen yüklem olarak kullanılmıştır. Şundan dolayı bu isme ek eylem getirilmiş ve bir yargı bildirmesi sağlanmıştır.

İsim + Ek eylem+ Kip eki+ Kişi Eki
Talebe -i -di -m

Örnek Cümleler:

  • O zamanlar buralar dutluktu. (dutluk idi)
  • Sen sınıfın en zekisiydin. (zekisi idin)
  • Ikimiz de ufak fakat şirin kasabamızda mutluyduk. (mutlu idik)
  • Türkiye’nin en köklü ve eski kulübüydü. (kulübü idi)
  • Temizlik ve yiyecek mevzusunda oldukça titizdiler. (titiz idiler)

Olumsuzu:

Ek fiilden ilkin “değil” sözcüğü getirilerek olumsuzu yapılır.

  • Talebe değildim. (değil idim)
  • O zamanlar bunun bilincinde değildiniz. (değil idiniz)

2. Ek Fiilin Duyulan Geçmiş Süre Kipi

İsim asil sözcüklere “i-” ek fiil ve “-miş” kipinin getirilmesiyle oluşturulur. Görülen geçmiş zamanda olduğu şeklinde kipte de “i-” ek fiil eki kaybolmaktadır.

  • En sevilmiş olduğu içecek çaymış.

Bu örnekte yüklem olarak kullanılan sözcük “Çay”dır. Sadece düzgüsel şartlarda bu sözcük isim olduğundan yüklem olarak kullanılmaz. Ek eylemle beraber yargı bildirebilir ve yukarıdaki örnekte olduğu şeklinde yüklem görevinde bulunabilir.

İsim + Ek eylem+ Kip eki+ Kişi Eki
Çay -i -miş

Örnek Cümleler

  • Selin lisedeyken sınıfın en çalışkanıymış. (Çalışkan imiş)
  • Küçükken mahallenin yaramaz çocuğumuşum. (Evladı imişim)
  • Sen eskiden pilotmuşsun. (pilot imişsin)
  • Cumhuriyet öncesinde Ankara’da köylüymüşüz. (köylü imişiz)
  • Apple’ın son olarak çıkan telefonuymuş. (telefonu imiş)

Olumsuzu:

  • Takımının attığı gol değilmiş. (gol değil imiş)
  • Biletler o kadar da pahalı değilmiş. (değil imiş)

3. Ek Fiilin Geniş Süre Kipi

İsim asil sözcüklere gelmiş olarak onların daima gerçekleştiğini ifade eden ek fiilin geniş vakit kipi “-idir” şeklinde kullanılmaktadır. Sadece birinci ve ikinci teklik-çokluk çekimlerinde bu ek düşer ve bir tek zamir kökenli ekler kullanılır. Bu durumu bir tablo üstünden ele alalım:

1. Tekil = Güzelim (dir)

2. Tekil = Güzelsin (dir)

3. Tekil = Güzeldir

1. Çoğul= Güzeliz (dir)

2. Çoğul= Güzelsiniz (dir)

3. Çoğul= Güzeldir+ler / (-lerdir, -lardır)

  • Çatıda bu gürültüyü meydana getiren kedidir.
İsim + Ek eylem+ Kip eki+ Kişi Eki
kedi -i -dir

Örnek Cümleler

  • Onun odasındaki tüm kutular kırmızı renktedir.
  • Televizyondaki dizinin yapım yılı 2015′tir.
  • Seni bir kez daha görebilme şansına haiz olduğum için mutluyum.(dur)
  • Sen bu kabalığın sebebiyle yalnızsın.(dır)

Olumsuzu:

  • Bu mevsimde oralar güzel değildir.
  • Çalan telefon benim değildir.

4. Ek Fiilin Koşul Kipi

Ötekilerden değişik olarak eklendikleri sözcükleri yüklem yapmaktan ziyade eklendikleri sözcük üstünden cümleye bir koşul anlamı katarlar.

  • Eğer orası bankaysa ödemeyi kesinlikle yapmanız gerekir. (banka ise)

Yukarıdaki örnekte “banka” ismine “i-se” şeklinde bir ek fiil gelmiş olarak cümleye koşul anlamı iştirak etmiştir.

Örnek Cümleler

  • Haftaya orada isek sizlere haber veririz.
  • Tv açıksa kapatmayı ihmal etmeyin.
  • Haritada yollar kırmızıysa yola çıkmamalıyız.
  • Sen de başarılıysan bu sınıfın durumunu tahmin edebiliyorum. 

2. Kolay Zamanlı Fiilleri Birleşik Eylem Yapmak

Türkçede çekimli fiiller ya kolay ya da birleşik kipli olmak suretiyle iki şekilde oluşmaktadır. Kolay çekimli fiillerde yalnızca bir kip bulunmaktadır. Birleşik zamanlı fiillerde ise iki kip eki bulunmaktadır.

Örnek:

  • Seviyordu. → Sevmek fiiline şimdiki vakit eki -yor ve görülen geçmiş vakit eki olan -du getirilmiştir. Bu tür durumlarda ikinci kip bir ek fiil(ki burada erimiş, kaybolmuştur.) yardımıyla birinci kipin üzerine gelebilmektedir. Bu sözcüğü şu şekilde inceleyebiliriz = sev-i-yor-i-di

Birleşik zamanlı fiillerde vakit terimini ilk kip değil, ek fiili barındıran ikinci kip karşılamaktadır. Gene burada görüyoruz ki birleşik zamanlarda ek fiil erimiş ve kaybolmuştur.

Birleşik fiiller üç değişik grupta incelenmektedir:

  1. Hikâye birleşik zamanlı fiiller
  2. Rivayet birleşik zamanlı fiiller
  3. Koşul birleşik zamanlı fiiller

Şimdi bu birleşik zamanları detaylı bir halde örneklerle inceleyelim.

1. Hikâye Birleşik Zamanlı Fiiller

Herhangi bir kip almış bir fiile ek eylem yardımıyla “-dI, -dU” görülen geçmiş vakit ekinin getirilmesiyle oluşturulan birleşik zamanlı fiillere “Öykü birleşik zamanlı eylem” denir.

Eylem + Kip eki+ Ek Eylem+ Kişi Eki
Gel ecek -idi m

Örnek Cümleler

  • Imtihanı bu tempoyla kazanamayacağını söylemiştim. (söyle-miş-i-di-m)
  • Kenarda oturmuş konuşmalarımı not alıyordu. (alı-yor-i-di)
  • En o kadar da sahilde birlikte yürümemizi severdi. (sev-er-i-di)
  • Son aylarda popüler olmuş şarkıları dinliyordu. (dinli-yor-i-di)

Olumsuzu:

  • Yüksek sesle müzik dinlemeyi sevmezdi.
  • Beklediği haber bir türlü gelmiyordu.

2. Rivayet Birleşik Zamanlı Fiiller

Herhangi bir kip almış kolay zamanlı fiillerin üstüne “i-” ek fiille beraber duyulan geçmiş vakit eki olan “-miş”in getirilmesiyle oluşan fiillere “Rivayet birleşik zamanlı eylem” denir. Geçmişte gerçekleşen ya da gerçekleşecek bir olayın rivayete dayanılarak anlatılmasından oluşmaktadır.

Eylem + Kip eki+ Ek Eylem+ Kişi Eki
Bak +ı yor -imiş sin

Örnek Cümleler

  • Hayvanlara meydana getirilen eziyetin önüne geçmek için meclis çalışacakmış. (çalış-acak-imiş)
  • Sabahtan akşama kadar oyun oynuyormuşsun. (oynu-yor-imiş-sin)
  • Tüm bildiklerini arkadaşlarına anlatmalıymışım. (anlat-malı-imiş-im)
  • Haftaya teyzemlere gidecekmişiz. (git-ecek-imiş-iz)

Olumsuzu:

  • Bu akşam ders çalışmayacakmışız.
  • Bu hataları yeniden yapmamalıymış.

3. Koşul Birleşik Zamanlı Fiiller

Kolay zamanlı olarak çekimlenmiş bir fiilin almış olduğu kipin üstüne bir de ek eylemle beraber koşul kipinin eklenmesiyle oluşturulmuş fiillere “Koşul birleşik zamanlı eylem” denir.

Eylem + Kip eki+ Ek Eylem+ Kişi Eki
Yıka+y acak ise k

Örnek Cümleler

  • Tokum dediysem gene de yemeğe çağrı etmen gerekirdi. (de-di-ise-m)
  • Mesele çıkaracaksa biz başka yere gidelim. (çıkar-acak-ise)
  • Onun görürsen selamımı söylemeyi unutma. (gör-ür-ise-n)
  • Beni ararsalar onlara ne söyleyeceğimi biliyorum. (ara-r-ise-ler)

Olumsuzu:

  • Bugüne dek sormadıysanız bundan sonrasında da bir beklentiniz olmasın. (Sorma-dı-ise-niz)
  • Arsayı satmıyorsam bir bildiğim vardır elbet. (Satmı-yor-ise-m)

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir