Fiil Kipleri Nelerdir? Haber Kipleri – Dilek Kipleri (Zaman Ekleri)

Lügatımızda varlıkları karşılayan ve isim olarak adlandırılan sözcükler bol miktarda bulunmaktadır. Bu varlıkların vakit ve mekan bağlamında yapmış oldukları hareketleri, işleri ve oluş, kılış ile durumları bildiren sözcüklere de eylem denir. Bizim burada daha oldukca üstünde duracağımız nokta ise eylemlerin gerçekleşme zamanı olacaktır. Her hareketin ne olursa olsun bir gerçekleşme zamanı bulunmaktadır. Burada ise “Eylem kipi” mevzusu devreye girmektedir. Peki eylem kipi nedir? Eylem kipleri, fiilin gösterdiği oluş ve kılışın hangi vakit diliminde gerçekleştiğini ya da gerçekleşeceğini bildiren ekler olarak tanımlanabilir. Şu demek oluyor ki bu ekler fiilleri bir zamana ve çekime bağlamaktadır. 

Türkçede toplamda dokuz değişik çekim kalıbı bulunmaktadır. Bu ekleri ise “Bildirme kipleri” ve “Arzu kipleri” olarak iki genel başlıkta inceleyebiliriz.

A. Haber Kipleri (Bildirme Kipleri)

Haber kipleri eylemlere bir vakit anlamı kazandırmaktadır. Bu kipler eklendikleri fiillerin ne vakit yapıldığını beş değişik şekilde göstermektedir. Bildirme kipleri; duyulan geçmiş vakit, görülen geçmiş vakit, şimdiki vakit, gelecek vakit ve geniş vakit şeklinde çekimlenebilmektedir.

1. Duyulan Geçmiş Süre

Fiilin belirtmiş olduğu hareketin şu andan daha ilkin gerçekleştiğini sadece söyleyenin bunu görmediğini ve başkasından duyarak aktardığını belirten kipler “Duyulan geçmiş vakit” olarak adlandırılır.

Duyulan geçmiş vakit kip ekleri “-mış, -miş, -muş, müş” şeklindedir.

  • Kazanmış, sevmiş, yormuş, görmüş

Duyulan geçmiş vakit kişi ekleriyle beraber şu şekilde çekimlenebilir.

1. Tekil Kişi (ben) ⇒ uyu-muş-um

2. Tekil Kişi (sen) ⇒ uyu-muş-sun

3. Tekil Kişi (o) ⇒ uyu-muş

1.Çoğul Kişi (biz) ⇒ uyu-muş-uz

2.Çoğul Kişi (siz) ⇒ uyu-muş-sunuz

3.Çoğul Kişi (onlar) ⇒ uyu-muş-lar

2. Görülen Geçmiş Süre

Eylemin üzerine almış olduğu hareketin bulunduğumun dönemin öncesinde gerçekleştiğini belirten bildirme kipine “Görülen geçmiş vakit” denir. Bu kipte fiili aktaran şahıs hareketi bizzat görüp şahit olmuştur. Duyulan geçmiş vakit kipinden ayrılan en mühim farkta vakası anlatanın bizzat görmüş olmasıdır.

Görülen geçmiş vakit kipleri şu şekildedir: “-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü”

Duyulan geçmiş vakit kişi ekleriyle beraber şu şekilde çekimlenebilir.

1. Tekil Kişi (ben) ⇒ İzle-di-m

2. Tekil Kişi (sen) ⇒ İzle-di-n

3. Tekil Kişi (o) ⇒ İzle-di

1.Çoğul Kişi (biz) ⇒ İzle-di-k

2.Çoğul Kişi (siz) ⇒ İzle-di-niz

3.Çoğul Kişi (onlar) ⇒ İzle-di-ler

3. Şimdiki Süre

Fiilin göstermiş olduğu hareketin, oluşların ve kılışların içinde bulunduğumuz zamanda gerçekleştiğini ve sürdüğünü gösteren kiplere “Şimdiki vakit” denir.

Şimdiki vakit eki “-yor”dur.

  • Geliyor, seviyor, bakıyor

Şimdiki vakit kişi ekleriyle şu şekilde çekimlenir:

1. Tekil Kişi (ben) ⇒ Yürü-yor-um

2. Tekil Kişi (sen) ⇒ Yürü-yor-sun

3. Tekil Kişi (o) ⇒ Yürü-yor

1.Çoğul Kişi (biz) ⇒ Yürü-yor-uz

2.Çoğul Kişi (siz) ⇒ Yürü-yor-sunuz

3.Çoğul Kişi (onlar) ⇒ Yürü-yor-lar

4. Gelecek Süre

Eylemlerin belirtmiş olduğu hareketlerin, oluşların ve kılışların içinde bulunduğumuz vakit itibariyle hemen hemen gerçekleşmediğini sadece gelecek zamanda gerçekleşeceğini ifade eden kiplere “Gelecek vakit” denir. Belirtilen hareketin gelecek aniden ne olursa olsun gerçekleşeceğini kati bir halde anlatılır.

Gelecek vakit eki “-ecek, -acak”tır.

Gelecek vakit kipi kişi ekleriyle şu şekilde çekimlenir:

1. Tekil Kişi (ben) ⇒ Yüz-ecek-im

2. Tekil Kişi (sen) ⇒ Yüz-ecek-sin

3. Tekil Kişi (o) ⇒ Yüz-ecek

1.Çoğul Kişi (biz) ⇒ Yüz-ecek-iz

2.Çoğul Kişi (siz) ⇒ Yüz-ecek-siniz

3.Çoğul Kişi (onlar) ⇒ Yüz-ecek-ler

5. Geniş Süre Kipi

Öteki zamanlarda olduğu şeklinde bu kip de adından tahmin edilebildiği şeklinde oldukça geniş bir zamanı karşılamaktadır. Fiilin belirtmiş olduğu hareketin, oluşun ve kılışın geçmişte başlayıp geleceğe kadar uzanacağını ifade eden kiplere “Geniş vakit” denir. Dolayısıyla bu kip için “daima” ifadesi kullanmamız yanlış olmaz.

  • Gezer, dinler, çalar, kırar

Geniş vakit eki şu şekildedir: (ı,i,u,ü)r, -ar, -er

Geniş vakit kipi kişi ekleriyle şu şekilde çekimlenir:

1. Tekil Kişi (ben) ⇒ Çalış-ır-ım

2. Tekil Kişi (sen) ⇒ Çalış-ır-sın

3. Tekil Kişi (o) ⇒ Çalış-ır

1.Çoğul Kişi (biz) ⇒ Çalış-ır-ız

2.Çoğul Kişi (siz) ⇒ Çalış-ır-sınız

3.Çoğul Kişi (onlar) ⇒ Çalış-ır-lar

B. Arzu Kipleri (Tasarlama Kipleri)

Bu kipler bir fiile bir vakit anlamı katmamakla beraber eylemler talep, koşul, komut ve gereklilik anlamlarıyla ifade eder. Hemen hemen gerçekleşmemiş fiillere gelir ve onları belli bir yönde tasarlarlar. Arzu kipleri çeşitleri dört başlıktan oluşur.

1. İstek Kipi

Eylemlere arzu, talep ve talep anlamları kazandıran kiplere “İstek kipi” denir. Konuşmayı meydana getiren, sözü söyleyen kişinin istekleri bu kiple beraber dile getirilir.

İstek kip eki “-a, -e”dir.

  • Geleyim, bakayım, seveyim.

İstek kipi kişi ekleriyle şu şekilde çekimlenir:

1. Tekil Kişi (ben) ⇒ Sat-a-yım

2. Tekil Kişi (sen) ⇒ Sat-a-sın

3. Tekil Kişi (o) ⇒ Sat-a

1.Çoğul Kişi (biz) ⇒ Sat-a-lım

2.Çoğul Kişi (siz) ⇒ Sat-a-sınız

3.Çoğul Kişi (onlar) ⇒ Sat-a-lar

2. Komut Kipi

Eylemlere yapılacak hareketin emredici bir halde kati olarak yapılmasını ifade eden eklere “Komut kipi” denir. Ötekilerden değişik olarak bu kip kişi ekleriyle kaynaşmış bir durumdadır. Kişi ekleriyle kaynaştığından dolayı her şahısta değişik bir ek kullanılmaktadır.

Aşağıda yer edinen tabloda komut kipinin şahıslara nazaran kullanımlarını görebilirsiniz:

1. Tekil Kişi (ben) ⇒  

2. Tekil Kişi (sen) ⇒ Gel

3. Tekil Kişi (o) ⇒ Gel-sin

1.Çoğul Kişi (biz) ⇒ 

2.Çoğul Kişi (siz) ⇒ Gel-in

3.Çoğul Kişi (onlar) ⇒ Gel-sinler 

3. Arzu-Koşul Kipi

Eylemdeki hareketin, işin, oluşun gerçekleşmesini bir şarta ya da dileğe (isteğe) bağlayan tasarlama kiplerine “Arzu-şart kipi” denir. Bu kipler cümlede anlatılan yargının gerçekleşmesini bir şarta bağlamaktadırlar. Arzu-şart kip eki “-se, -sa” Türkçede koşul anlamı taşımış olduğu şeklinde değişik olarak bir arzu, talep ve niyet bildirme şeklinde anlam da ifade etmektedir.

Arzu-şart kipinin kişi ekleriyle beraber çekimlenmesi şu şekilde yapılabilir:

1. Tekil Kişi (ben) ⇒  Oyna-sa-m

2. Tekil Kişi (sen) ⇒ Oyna-sa-n

3. Tekil Kişi (o) ⇒ Oyna-sa

1.Çoğul Kişi (biz) ⇒ Oyna-sa-k

2.Çoğul Kişi (siz) ⇒ Oyna-sa-nız

3.Çoğul Kişi (onlar) ⇒ Oyna-sa-lar

4. Gereklilik Kipi

Eylemde belirtilen hareketin, oluşun ve kılışın yapılması icap ettiğini ifade eden eklere “Gereklilik kipi” denir. Bu tasarlama ekleri eylemin ne olursa olsun yapılması icap ettiğini belirtir.

Gereklilik kip eki “-meli, -malı”dır.

Gereklilik kipinin kişi ekleriyle çekimlenmesi şu şekildedir:

1. Tekil Kişi (ben) ⇒  Konuş-malı-yım

2. Tekil Kişi (sen) ⇒ Konuş-malı-sın

3. Tekil Kişi (o) ⇒ Konuş-malı

1.Çoğul Kişi (biz) ⇒ Konuş-malı-yız

2.Çoğul Kişi (siz) ⇒ Konuş-malı-sınız

3.Çoğul Kişi (onlar) ⇒ Konuş-malı-lar

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir