Fiil Nedir? Anlamlarına Göre Fiiller

İnsanların yaşamları süresince karşı karşıya kaldıkları iki unsur vardır. Birincisi varlıklar kısaca nesnelerdir. İkincisi ise gerçekleştirmiş oldukları hareketlerdir. Bu hareketlerle bağlantılı bir halde eylemler ortaya çıkmaktadır.

Peki eylem nedir? Varlıkların bir vakit ve mekan kapsamı dahilinde bulundukları her türlü hareket, durum, oluş ve kılışları bildiren sözcüklere eylem denir. Mesela; başla-, otur-, tut-, bak-, fırlat- benzer biçimde… 

Fiillerin tek başlarına kullanılmaları mümkün olmamaktadır. Fiiller incelendiğinde aslen bağımsız sözcükler olmadıkları, cümle içinde sadece başka sözcüklerle kısaca adlarla bağlantı kurarak bir ilgi ifade oluşturabildiklerini söyleyebiliriz. Eylemlerin anlam ilgisi kurabilmesi için de kişi ve kip eklerini alması gerekir.

Bir kelimenin eylem olup olmadığı iyi mi anlaşılır?

Bir sözcüğün eylem olabilmesi için kesinlikle “-mek, -mak” mastar ekini alabilmeleri gerekmektedir. Mastar eklerini üstlerine alabilen sözcükler fiil olarak tanımlanabilir.

Mesela; “Gel” sözcüğü “-mek” mastar ekini alabilir: Gel(mek)

Sadece “Otomobil” sözcüğü “-mak” mastar ekini alamayacağından fiil olarak tanımlanamaz: Otomobil(mak)

Anlamlarına Bakılırsa Fiiller (Eylem Çeşitleri)

Eylemler birçok özelliğe nazaran değişik kategorilere ayrılmaktadır. İçeriklerine kısaca anlamlarına nazaran filleri oluş, kılış ve durum olmak suretiyle üç başlıkta inceleyebiliriz.

A. Oluş Fiilleri

Herhangi bir dış müdahalenin olmadan bir durumdan başka bir duruma geçişi özetleyen eylemlere “Oluş fiilleri” denir. Bu eylemler bir varlıkta kendiliğinden gerçekleşen bir değişim dile getirilir. Mesela; “Bayatlamak” fiili ele alındığında buradaki söz mevzusu hareketin gerçekleşmesinde herhangi bir varlığa gereksinim duyulmaz. Dolayısıyla bu sözcükler “Fiilde çatı” bakımından geçişsiz fiillerdir.

Oluş Eylem Örnekleri

  • Zaman içinde o da babasına benzedi. (Benze(mek) başkasının müdahalesiyle değil sadece kendi kendine gerçekleşen bir eylemdir. Ek olarak “neyi, kimi” sorularına yanıt alamadığımızdan eylem geçişsizdir.)
  • Dolaba koymayı unuttuğumuz peynirler çürümüş. (Çürü(mek) oluş fiilidir şundan dolayı bu eylemin gerçekleşmesi kendi kendine olabilecek bir süreç gerektirir. Ek olarak “neyi, kimi” sorularına yanıt alamadığımızdan eylem geçişsizdir.)

Büyü(mek), küçül(mek), bayatla(mak), körel(mek), sarıyor(mak), sol(mak), sız(mak), karar(mak), piş(mek), sön(mek), gürleş(mek), morar(mak), paslan(mak), küflen(mek), yeşer(mek)…

B. İş (Kılış) Fiilleri

Yüklemde belirtilen hareketin bir şahıs tarafınca yapıldığını ve meydana getirilen işin bir varlığı kısaca nesneyi etkilediği eylemlere “İş/Kılış Fiilleri” denir. Meydana getirilen işten bir nesne etkilendiği için bu eylemler geçişli fiillerdir. Dolayısıyla “neyi, kimi?” sorularına yanıt verilebilmektedir. 

Mesela; “Boyamak” sözcüğünü ele alalım. Cümle içinde kullanıldığında boyama işini icra eden bir özne bulunur. Ek olarak boyama işinden etkilenecek, kısaca boyama işleminin yapılacağı bir nesne de bulunur. Bunu bir cümle üstünden daha da somut hale getirelim:

  • Babam evin duvarlarını boyamıştı. (Boyama eylemini icra eden=Babam. Boyama işinden etkilenen nesne(neyi boyamıştı?)=Evin duvarlarını)
  • Şampiyonluk müsabakasını yeniden seyretti. (Seyreden kim?=O. Neyi seyretti?:şampiyonluk müsabakasını)

Besle(mek), gör(mek), çevir(mek), yaz(mak), öğret(mek), ısır(mak), ıskala(mak), boz(mak), sür(mek), al(mak), sula(mak), söyle(mek), uç(mak), giy(mek), ser(mek), sat(mak), yıka(mak), dinle(mek), katla(mak), parçala(mak), sev(mek), çek(mek)…

C. Durum Fiilleri

Eylemde belirtilen hareketin bir özne tarafınca herhangi bir nesneyi etkilemeden yapılmasına “Durum fiilleri” denir. Bu eylemler öznenin içinde bulunmuş olduğu durumu ifade etmektedir. Bu eylemlerin geçişsiz olduklarını kısaca nesne alamadıklarını ve dolayısıyla “Neyi? Kimi?” sorularına yanıt vermediklerini söyleyebiliriz.

  • Sınıfta sessizlik olmayınca öğretmen oldukca kızdı. (Kızan kim?=Öğretmen. Neyi, kimi kızdı?= Bu sorulara yanıt alamamaktayız.)
  • Haberi alınca odada sessiz adımlarla yürüdü. (Yürüyen kim?= O. Neyi, kimi yürüdü?= Bu sorulara yanıt alamadığımızdan geçişsizdir.)

Sevin(mek), ağla(mak), gül(mek), üşü(mek), yapış(mak), somurt(mak), tiksin(mek), uyu(mak), titre(mek), kal(mak), bak(mak), bağır(mak), bas(mak), gücen(mek), dur(mak), yüz(mek), koş(mak), kork(mak), yağ(mak), otur(mak), git(mek), gel(mek)…

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir