Fiilde Çatı Nedir? Fiil Çatısı, Fiilde Çatı Örnekleri

Fiillerin çeşitli özelliklerine nazaran sınıflandırıldığını başka mevzularda da görmüşsünüzdür. Fiillerin üzerine aldıkları özelliklere nazaran sınıflandırıldığı konulardan biri de “Eylem çatısı” olarak söylenebilir. Her ne kadar bu mevzu öğrencilere anlaşılması zor şeklinde gelse de üzerine birazcık düşüldüğünde aslen rahat bir mevzu olduğu anlaşılacaktır.  KPSS, ALES, YKS’de bir çok vakit fiilde çatı sorusu çıkmaktadır. Bu yüzden öğrencilerimize fiilde çatı mevzu anlatımı içinde her açıklamayı-örneği dikkatle incelemelerini tavsiye ediyoruz. 

Fiilde Çatı (Eylem Çatısı)

Yüklem görevinde kullanılan fiillerin cümle içinde özne ve nesnelerle olan ilişkisine “fiilde çatı” denilmektedir. Bu ilişki esnasında fiiller bazı eklerle genişletilebilir sadece anlamlarında hiçbir değişim gerçekleşmez. Eylem çatısı bizlere fiilin cümle içinde işi icra eden birine (şu demek oluyor ki özneye) yada işten etkilenen birine (şu demek oluyor ki nesneye) ihtiyacı olup olmadığını göstermekle birlikte meydana getirilen işi tek bir kişinin mi ya da oldukca sayıda kişinin ortaklaşa mı yaptığını bildirir. Dolayısıyla tanımdan da anlaşılacağı şeklinde fiiller “Özne ve Nesne” olmak suretiyle iki özelliğe nazaran incelenir:

A. NESNELERİNE GÖRE FİİLLER

  • Geçişli Fiiller
  • Geçişsiz Fiiler
  • Oldurgan Fiiller
  • Ettirgen Fiiller

B) ÖZNELERİNE GÖRE FİİLLER

  • Etken Fiiller
  • Edilgen Fiiller
  • Dönüşlü Fiiller
  • İsteş Fiiller

Fiilde çatı konusunu daha iyi anlayabilmek ve karşınıza çıkacak sorularda yanlış yapmamak için şu hususlara dikkat etmeniz son aşama önemlidir:

1. Bir cümlenin çatısı incelediğinde en başta yapılması ihtiyaç duyulan şey, cümlenin yükleminin eylem olup olmadığına bakmaktadır. Bundan dolayı isim cümlelerinde kesinlikle çatı aranmaz.

2. Eylem konusunu iyi anlamış olmanız gerekir.

Fiilde çatı mevzusunun iki başlıkta incelendiğini daha ilkin söylemiştik. Şimdi sırasıyla bu çatı özelliklerini “Fiilde çatı örnekleri” ile inceleyelim.

A. NESNELERİNE GÖRE FİİLLER

Bu başlık altında üstünde duracağımız mevzu cümle içinde fiillerin nesnelerle olan bağlantısıdır. Türkçede kök halinde olan fiillerin bazıları üstlerine nesne alabilirken bazı fiiller ise nesne alamamaktadır. Fiiller üstlerine nesne alıp alamamasına nazaran geçişli-geçişsiz olarak tanımlanır. Mesela; “Kaz” fiili geçişli bir fiildir. Bu fiile nesneyi bulmak için sorulan “neyi, kimi” sorularını sorabiliyoruz. Sadece “uyan” kelimesi geçişsizdir şu demek oluyor ki üstüne nesne alamaz. Dikkat ederseniz “Uyan” fiiline “Neyi, kimi” nesne sorularına yanıt vermez. İşte cümle içinde fiiller, açıkladığımız şeklinde nesne alıp alamamasına nazaran dört başlıkta sınıflandırılır. Şimdi nesnesine nazaran fiilleri örnekleriyle görelim.

1) Geçişli Fiiller 

Bu başlıkta öğreneceklerimiz: Geçişli eylem nedir? Geçişli fiilin özellikleri nedir? Geçişli eylem örnekleri…

Yukarıda da belirttiğimiz şeklinde üstlerine nesne alabilen şu demek oluyor ki “neyi, kimi, ne” şeklinde belirtili-belirtisiz nesneyi bulma sorularına yanıt veren fiiller geçişli eylem olarak tanımlanır.

Geçişli şu demek oluyor ki üstüne nesne alabilen bazı fiiller şunlardır:

Aktar (neyi aktar?), böl (neyi böl?), postala (neyi postala?), sergile (neyi sergile?), sallamak (neyi sallamak), görmek(kimi görmek?), zorlamak (neyi zorlamak?), Sevmek (kimi sevmek?) vb.

Örnekler

Bugün sınıfça dersi oldukca zevkli işledik. (Neyi işledik = dersi -> belirtili nesne)

Gözlüğün camını sildi. (Neyi sildi = camı -> belirtili nesne)

Çarşıda gözlerim onu aradı. (Kimi aradı = onu -> belirtili nesne)

Amasya’dan gelirken elma getirdim. (Ne getirdim = elma -> belirtisiz nesne)

Yukarıda verdiğimiz örneklerde de gördüğünüz şeklinde yüklem olan fiiller üstlerine nesne alabilmektedir. Bu yüzden bu fiiller geçişli olarak tanımlanır.

NOT: Geçişli fiille kurulan cümlelerde nesnenin bulunması koşul değildir. Fiile “neyi, kimi ve ne” sorularını sorabilmemiz o fiilin geçişli olması için yeterlidir.

Gözümü asla kırpmadan sabaha kadar düşündüm. (Neyi düşündüm =?)

Yukarıdaki cümlenin yüklemine şu demek oluyor ki fiiline(düşünmek) “neyi, kimi” sorularını sorabiliyoruz fakat cümle içinde probleminin yanıtını alamıyoruz. Biz orada gizli saklı bir nesne bulunduğunu düşünerek bu cümleye de geçişli dememiz gerekir.

2) Geçişsiz Fiiller

Mevzunun başlangıcında da belirttiğimiz şeklinde geçişsiz fiiller nesne alamayan fiillere verilen addır. Dolayısıyla geçişsiz fiillere “neyi, kimi ve ne” sorularını sorabilmemiz mümkün değildir.

Geçişsiz şu demek oluyor ki üstüne nesne alamayan fiillerin bazıları şunlardır:

Acıkmak, korkmak, öksürmek, yanmak, yatmak, yürümek, uyumak, imrenmek, göçmek, çalışmak, şaşmak, uslanmak, erimek…

Dikkat ederseniz yukarıdaki eylem örneklerine kesinlikle “neyi, kimi, ne” sorularını soramayız.

Geçişsiz Eylem Örnekleri

Dün gece deliksiz uyudu.

Hastalığından dolayı saatlerce titredi.

Köyden beklediği haber gelmeyince sinirlendi.

Başına gelen onca belaya karşın uslanmadı.

Yukarıdaki cümlelerin yüklemlerine şu demek oluyor ki fiillerine “neyi, kimi, ne” sorularını soramadığımızdan bu cümleler geçişsizdir.

3) Oldurgan Fiiller

Buraya kadar fiillerin geçişli ya da geçişsiz oldukları gördük. Sadece bazı durumlarda geçişsiz olan fiiller  “-r (-er, -ar), -t, -tır” oldurgan eylem eklerini alarak geçişli hale getirilir. Geçişsiz fiillerin ekler yardımıyla geçişli hale getirilmesine “oldurgan çatılı fiiller” denilmektedir.

Oldurgan Eylem Örnekleri

Kana-mak    -> Kana-t-mak

Belir-mek     -> Belir-t-mek

Öl-mek         -> Öl-dür-mek

Bak-mak     -> Bak-tır-mak

Yat-mak       -> Yat-ır-mak

Gürültü erişince vaktinden ilkin uyandı. (Neyi-kimi-ne sorularını soramayız şu demek oluyor ki geçişli)

Okula geç kalınca onu uyandırdı. (Neyi-kimi-ne sorularını sorabiliriz şu demek oluyor ki geçişli)

4) Ettirgen Fiiller

Geçişli fiillere “-r (-er, -ar), -t, -tır” ettirgen eylem ekleri getirilmesiyle geçişlilik derecelerinin arttırıldığı fiillerdir.

Ettirgen çatılı fiillerde işin başkasına yaptırılma anlamı vardır.

Ettirgen Eylem Örnekleri

Kaşı-mak      -> Kaşı-t-mak

Isıt-mak        -> Isıt-tır-mak

Kaz-mak       -> Kaz-ıt-mak

Duy-mak      -> Duy-ur-mak

Onun tüm mektuplarını postalattı. (Postalamak geçişli bir eylem iken “-t” ekini alarak geçişlik derecesi arttırılmıştır.)

Ayakkabılarının bağcıklarını bana bağlattı. (Bağlamak geçişli bir eylem iken “-t” ekini alarak geçişlik derecesi arttırılmıştır.)

B) ÖZNELERİNE GÖRE FİİLLER

Bu başlıkta da fiilleri özne alıp almamasına nazaran ve fiili icra eden öznenin taşımış olduğu özelliklere nazaran dört başlıkta inceleyeceğiz. Burada da dikkat edilmesi ihtiyaç duyulan husu fiilin; özne alıp almamasına, öznenin meydana getirilen işten etkilenip  etkilenmediğidir.

1) Etken Fiiller

Türkçede kurulan tüm cümlelerin işi icra eden bir özneye ihtiyacı vardır. Etken fiillerde cümlede belirtilen ve meydana getirilen işi öznenin kendisinin yapması durumu vardır. Dolayısıyla etken fiilleri, meydana getirilen işi gerçekleştiren gerçek öznenin bulunmuş olduğu cümlelerdir şeklinde tanımlayabiliriz.

Mesela; “Berber, bebeğin saçlarını büyük bir özenle kesti.” saçların kesilme eylemini icra eden ve özne olan berberin olması bu cümleyi etken eylem yapar.

Etken Eylem Örnekleri

Ali kitabını okulda unuttu.

Beni candan usandırdı yar cefadan usanmaz mı?

Aracı beş takla attıktan sonrasında uçurumun kenarında durmuş.

Başbakan, ekonomide büyük bir atılım gerçekleştirmek istediklerini deklare etti.

NOT: Öznesi gizli saklı olan cümleler de etken çatılı eylem olarak kabul edilir.

(O) Ödevlerini yapmayı unutmuştu.

2) Edilgen Fiiller

 “-(I)l, -(U)l, -(I)n, -(U)n” edilgenlik eki alan fiillerle oluşturulan ve meydana getirilen işin kimin tarafınca gerçekleştirildiği bilinmeyen cümlelere “Edilgen çatılı fiiller” denir. Edilgen fiillerle kurulan cümlelerin öznesi “sözde özne” olur.

Mesela;

Anası bulaşıkları yıkadı.” cümlesinde yıkama eylemini icra eden özne bellidir.

Sadece aşağıdaki cümlede gerçekleşen eylemi icra eden özne belli değildir.

Bulaşıklar yıkandı. (yıkanan ne = bulaşıklar -> sözde özne)

Edilgen çatılı fiillerin bazıları şunlardır:

Sat-ıl-, sal-ın-, duy-ul-, sev-il-, sar-ıl-, göm-ül-, biç-il-, çiğne-n-, kes-il-, koru-n-, döv-ül-, bak-ıl-, at-ıl- vb.

Edilgen Eylem Örnekleri

Her insanın merakla beklediği derbi dün akşam oynandı.

Bu müze senelerce korundu.

Öğrencilere kitaplar dağıtıldı.

Sular dün gece kesildi.

Suçlular cezaevine götürüldü.

3) Dönüşlü Fiiller

Dönüşlü çatılı fiillerle oluşturulan cümlelerde işin icra eden ve işten etkilenen de aynı öznedir. Cümledeki fiilin kendi kendine yapılması anlamı vardır. Şu demek oluyor ki dönüşlü fiillerde işi icra eden da işten etkilenen de aynı öznedir. Dönüşlü fiiller de edilgen çatılı fiiller şeklinde “-(I)l, -(U)l, -(I)n, -(U)n” dönüşlülük eki ile oluşturulur. Türkçede dönüşlü çatılı fiillerle oluşturulan cümle yapısı bir fazlaca fazladır.

Dönüşlü Eylem Örnekleri

Ahmet tüm yaz ek gıdalarla beslendi.

Köpek hiç kimseye aldırış etmeden suyun altında yıkandı.

Trafik kazası geçiren kız yoldan geçenlerin müdahalesiyle yaşama tutundu.

Başarı göstermiş olamayınca yarışmadan çekildi.

Bir titreme erişince kışlıklarını giyindi.

Yukarıdaki örnekleri incelerseniz meydana getirilen işten etkilenen de bizzat öznenin kendisi bulunduğunu görürsünüz. Sadece aşağıdaki örnekte meydana getirilen işten etkilenen öznenin kendisi değil, başkasıdır.

Sürücü sinirlenince tüm yolcuları durakta bıraktı. (Etken eylem)

4) İşteş Fiiller

Fiile getirilen “-(U)ş, -(I)ş” isteş ekleriyle çekimlenen ve gerçekleşen eylemin minimum iki şahıs tarafınca karşılıklı olarak yapıldığını belirten fiillere “İşteş çatılı fiiller” denir.

İşteş çatılı fiillerin bir kısmı şunlardır:

Döv-üş-, öde-ş-, tanı-ş-, payla-ş-, tanı-ş-, dertle-ş-, kokla-ş-, boğ-uş-, bak-ış-, at-ış-, did-iş-, bul-uş-, anla-ş-, vedala-ş- vb.

İsteş Eylem Örnekleri

Kız ile okul bahçesinde karşılaştılar.

Çalışmış oldukları yerden sual çıkınca sınavda bakıştılar.

Mete’nin bu haline gülüştüler.

Ay sonunda kasapla ödeştiler.

İşsiz dönemlerinde ekmeklerini bölüştüler.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir