Fiilimsiler – İsim Fiil, Sıfat Fiil, Zarf Fiil, Fiilimsi Nedir? Fiilimsi Örnekleri

Fiilden (eylemden) türeyen sadece tam olarak fiil bildirmeyen, fiillerin aldıkları vakit kiplerini ve şahıs eklerini alamayan yalnızca “-ma, -me” benzer biçimde olumsuzluk eklerini alabilen sözcüklere “fiilimsiler ya da fiilimsi” denir. Fiilimsi adı üstüne düşünüldüğünde de fiile benzeyen sadece tam olarak eylem olmayan manası çıkmaktadır. 

* “Gelir” sözcüğü bir fiildir. Sadece “gelmeden, seven, emek vererek…” benzer biçimde sözcükler her ne kadar fiile benzese de aslına bakarsak tam olarak eylem değildir. Bu sözcükler fiilimsi olarak adlandırılır.

Fiilimsi ekleri eylemi fiille isim içinde bırakır.

Bazı fiilimsiler ek eylem alarak yüklem olabilmektedir.

Fiilimsiler cümle içinde isim, ödat, zarf benzer biçimde görevlerde kullanılabilir.

Fiilimsi Örnekleri

  • Sınıfını çalışarak geçti. (Zarf eylem)
  • Buğday ekmek bu yıl çiftçiye kazandıracak. (İsim eylem)
  • Tükenmiş sevdanın izlerini taşıyor bu yürek. (Ödat eylem)

Fiilimsiler üç başlıkta incelenir:

FİİLİMSİLER

  • İsim Eylem
  • Ödat Eylem
  • Zarf Eylem

1. İsim Eylem (Ad Fiil) (İsim Eylem Ekleri)

Fiillere getirilen “-mA, -Iş, -mAk” ekleriyle türetilen, bir eylemin, oluşun, kılışın adı olan sözcüklerdir. İsim fiiller bir eylemin adı olur. Mesela “yürümek” sözcüğü ele alındığında meydana getirilen bir fiil, isim eylem ekiyle eylemin adı olmuş durumdadır.

İsim eylem ekleri şunlardır:

-me, -ma

-ış, -iş, -uş, -üş

-mek, -mak (Bu ek her halükarda isim eylem ekidir)

İsim eylem eklerini “ma(y)ışmak” şeklinde kodlayabiliriz. Bu kodlamayla isim eylem eklerini aklınızda kolayca tutabilirsiniz.

İsim Eylem Örnekleri

  • Ahmet’in anlatışını tüm derslik beğendi.
  • Kitap okumak için odama çekildim.
  • Suçsuz olduğumu kanıtlamaya çalışıyorum.
  • Kendine inandırma gayretiyle güler yüzünü tamamlanmamış etmiyordu.
  • Arının asla yorulmadan çalışması bizleri şaşırtıyor.
  • Bebeğin anlayışlarıyla yan odaya koştuk.
  • Denizi seyretmek bana değişik bir refah veriyor.
  • Bakışlarından saklanarak odadan çıktım.

UYARI: İsim eylem ekini almış bazı fiilimsiler kalıplaşarak isim haline gelmiştir. Bu tür adları isim fiillerle karıştırılmamalıdır.

  • Buğday ekmek bu yıl kazandıracak.
  • Bakkaldan üç ekmek aldım.

Yukarıdaki örneklerden birincisi buğdayı toprağa ekmek manası taşıdığından, bir hareketlilik hali bulunduğundan isim eylem kısaca fiilimsidir. Sadece ikinci örnekteki “ekmek” bir gıdanın adı olduğundan isim eylem değildir.

İsim eylem eki almış olduğu halde kalıplaşarak isim haline gelmiş öteki sözcükler şunlardır:

  • Dondurma yedim.
  • Yaprak sarmasını severim.
  • Kazma taşa vurdu.
  • Mustafa Kemal Atatürk ileri görüş bir liderdi.
  • Kolundaki dövmeyi sildirdi.
  • Çıkış noktasına geldik.
  • Sallama çay aldım.
  • Kavurma, asma, yazma, dolma, yağış, yiyecek….

2. Ödat Eylem (Ortaç) (Ödat Eylem Ekleri)

Eylem köklerine gelen eklerle fiilleri türeten, cümle içinde ödat göreviyle kullanılan sözcüklerdir.

Ödat fiiller tek başlarına kullanıldıklarında adlaşmış ödat olurlar.

Ödat fiiller niteleme sıfatı olarak kabul görürler.

Ödat fiiller “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” eklerinin fiillere getirilmesiyle yapılır. Ödat eylem eklerinin akılda kolayca kalabilmesi için şu şekilde kodlayabiliriz:

Anası mezar dikecekmiş

Ödat Eylem Örnekleri

  • Unutulmayan günler hep hafızamızda yer alır.
  • Eli öpülesi adamdır.
  • Çalışanlar emeklerinin karşılığını bigün alır.
  • Anlaşılmaz hareketler yapmış olup duruyordur.
  • Benzer hatalar yüzünden ilerleme kaydedemiyoruz.
  • Bu golü atamaması inanılır benzer biçimde değildi.
  • Tanıdık komşular hep destek verir bizlere.
  • Gelecek güzel günler bizi bekliyor.
  • Yapılacak işler bizi bekliyor.
  • Tükenmiş sevdalardır bizi yıpratan.
  • Geçmiş günlerimizi özlemle arıyorum.
  • Kardeşiyle oynarken dövercesine yüzüne vuruyordu.

* “-en, -an” daima ödat fiildir.

UYARI 1: Bazı ödat fiiller kalıplaşarak isimleşmiştir.

  • Dolmuşla Kadıköy’e geçtik.
  • Pazardan 2 kilo yemiş aldık.
  • İçeceklerimizi bagaja yerleştirdik.
  • Giyecek
  • Yiyecek
  • Silecek
  • Çekecek
  • Oturacak
  • Yakacak

UYARI 2: Ödat eylem eklerini alan sözcükler ile vakit ekini almış fiiller birbirleriyle karıştırılmamalıdır.

  • Yaşlanmış sandalla denize açıldı. (Ödat eylem)
  • Görmeyeli Ali Amca bayağı yaşlanmış. (Eylem)

UYARI 3: Ödat fiiller edatlarla kalıplaşmış bir halde de kullanılabilmektedir.

  • Dövecek benzer biçimde bakıyordu.
  • Ölecek kadar fazlaca seviyordu.

UYARI 4: Ödat fiiller destek fiillerle beraber de kullanılabilir.

  • Durduk yere bu vakası soracak oldu.

3. Zarf Eylem (Bağ eylem, Ulaçlar) (Zarf Eylem Ekleri)

İsim eylem ve ödat fiiller benzer biçimde eylem asil sözcüklerden türetilen, cümlede zarf tümleci olarak kullanılan ve çoğu zaman yüklemi durum ile vakit yönünden niteleyen fiilimsilerdir. İsim ve ödat fiilleriyle kıyaslandığından ek sayısının fazla olduğu görülür. Zarf eylem ekleri şunlardır: “-ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -e….-e, -r…..-maz, -casına, -meksizin, -dığında, -esiye

Zarf Eylem Örnekleri

  • Çabalayarak bugünlere geldi.
  • Gülümseyince içimde bir coşku oluşuyordu.
  • Canım sıkıldıkça sahile yürüyüşe giderim.
  • Durmaksızın koşuyordu.
  • Tayyare iner inmez karşılamaya gittik.
  • Çalışıp sınava gitti.
  • Bu sınıfa geleli üç gün oldu.
  • İşin hakkını vermeden yükselemezsiniz.
  • İnşaatta çalışırken keşfedilmişti.
  • Gerektiğinde tüm mahalle yanınızda olacak.
  • Ölesiye peşinden gidiyordu.

* Zarf fiiller, durum ve vakit bildirenler olarak iki grupta incelenebilir.

UYARI: “-ken” zarf eylem eki isimlere eklendiğinde yalnızca zarf olur.

  • 10 yaşındayken İzmir’de oturuyorduk.

UYARI 2: Zarf fiilleri bulmak için yükleme “iyi mi” ve “ne vakit” soruları sorulabilir.

Ek olarak Bkz -> SÖZCÜK TÜRLERİ FİİLİMSİ KONU VİDEOSU

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir