GAZEL (Gazel Nedir? Gazelin Özellikleri Nelerdir? Gazel Örneği)

Arap ve Fars edebiyatlarının tesiri altında oluşturulmuş olan Divan Edebiyatı, bilhassa 15 ile 19. yüzyıl içinde edebiyatımızda oldukça etkili olmuştur. Böylesine kuvvetli ve yaygın olan divan şiirinin en oldukça kullanılan nazım biçimi ise “Gazel” olmuştur. Bu yazımızda “Gazel nedir? Gazelin özellikleri nedir?” şeklinde çoğunlukla karşılaştığımız soruların cevaplarını sizlere sunacağız.

Kelime anlamı olarak söyleşi etmek, hanımefendilere aşk dolu sözler söylemek manasını taşımaktadır. Sadece yazınsal bir kavram olarak ele alırsak gazel; aşk, tabiat, aşkın verdiği ıstırap ve sevgi şeklinde duyguların belli kurallara gore ifade edilmiş olduğu şiirlerdir.

Bu nazım biçimi İlk olarak Arap edebiyatında yer edinen “Kaside” nazım şeklinin içinde yer edinen bir bölümdü. Övgü için yazılan kasidelerin en güzel bölümlerinden biri de bu şiirlerin yer almış olduğu “Tegazzül”dü. Şairler bu kısmı oldukça sevdiklerinden şiiri kasidenin içinden çıkarıp müstakil bir gazel türü olarak ortaya koydular.

Ilk olarak Arap edebiyatında yaygınlaşan bu nazım şekli daha sonraları İran edebiyatında da kullanılmış ve şairler tarafınca hususi bir ilgi görmüştür. Türk Edebiyatında bu şiirlere ilk kez Anadolu Selçukluları döneminde rastlanmaktadır. İlk zamanlarda İran edebiyatının tesirinde kalan bu şiirlerde birkaç yüzyıl sonrasında Türk tesiri kendisini göstermiş ve artık edebiyatımızdaki bu şiirlerin kalitesi İran ve Arap edebiyatlarıyla boy ölçüşecek düzey ulaşmıştır.

Divan şiirimizde bu nazım şeklinin büyük bir yeri bulunmaktadır. Mevzusunun lirik olması, şeklinin hem ilgi çekici hem de kısa olması sebebiyle her şairin denemiş olduğu bir şiir olmuştur. Ozan divanları incelendiğinde kitaplarının büyük bir kısmının bu nazım biçimine ayrılmış olduğu görülmektedir. Türk Edebiyatı bünyesinde bu şiirin en mühim örneklerini; Fuzuli, Kalımlı, Şeyhülislam Yahya, Nabi, Nedim ve son olarak Şeyh Galip vermiştir.

Tanzimat Edebiyatı’yla beraber edebiyatımızda batılılaşma hareketi adım atmıştır. Bu zamanda gazelin bazı özellikleri yıkılmış ve bu nazım şekliyle ilgili yenilikler yapılmıştır. Buna paralel olarak Tanzimattan sonraki Servet-i Fünun, Ulusal Edebiyat ve Cumhuriyet Edebiyatı’nda aşamalı olarak varlığı gittikçe azalmış ve yerini yeni şiir türlerine bırakmıştır.

Gazel Özellikleri

  1. Divan şiirinin en oldukça kullanılan ve kim bilir en sevilen nazım şekli olarak bilinir.
  2. Mevzusu aşk, hanım, şarap ve güzelliktir. (Bu şiir geleneğinde çoğunlukla işlenen aşk ve şarap teması mecazi anlamda kullanılmıştır. Aşk beşeriye duyulan aşktan ziyade tanrısal aşktır. Şarap ve sarhoşluk temaları da gerçek anlamdan ziyade bir hanıma duyulan aşk ve Tanrı aşkından dolayı insanoğlunun aklının başından gitmesi anlamlarında kullanılır.)
  3. Bu şiirlerin beyit sayısı 5-15 içinde değişmektedir. Sadece şairler çoğu zaman bu şiirleri 7 beyitten oluşturmuşlardır. (Eğer 15 beyit sınırı aşılırsa bu şiir gazel-i mutavvel olarak adlandırılır.)
  4. Gazelin kafiye şeması; aa, ba, ca, da, ea, fa… şeklindedir. Doğrusu ilk beyit kendi içinde kafiyeliyken sonraki beyitlerin ikinci dizeleri ilk beyitle kafiyelenir.
  5. İlk beytine “matla”, son beytine ise “makta” denir. Matladan sonrasında gelen beyite hüsn-i matla, maktadan ilkin gelen beyite de hüsn-i makta denir.
  6. Bu şiirin en güzel beyiti “Beytü’l Gazel” ya da “Şah Beyit” denilir.
  7. Bir gazelin tüm beyitleri aynı söyleyiş güzelliğine sahipse bu şiire “Yek-Avaz” adı verilir.
  8. Şairler bu şiirin bütününde aynı mevzuyu işlemişlerdir. Tüm beyitleri aynı mevzuyu işleyenlerine ise “Yek-Uyum” adı verilir.
  9. Düzgüsel şartlarda kafiye dizelerin sonlarında bulunur. Sadece kimi zaman kafiyenin mısra ortasında da kullanılması söz mevzusu olabilirdi. Bu durumdaki şiirlere “musammat gazel” adı verilirdi.
  10. Divan şiirinin olmazsa olmaz vezni olan aruz ölçüsünün her şekli bu şiirde kullanılmıştır.
  11. Bu nazım biçiminin son beytinde şairin mahlası bulunur. Sadece kimi zaman mahlas sonda değil başka beyitlerde de yer alabilir.
  12. Oldukca eskilerde yazılan gazellerin bestelenmesi şeklinde bir anane de bulunurdu.
  13. Divan Edebiyatında bu şiir türünün en başarı göstermiş örneklerini Fuzuli ve Kalımlı vermiştir.
  14. Divan şiirinde çokça kullanılan bu nazım şekli mevzularına gore çeşitli adlar almaktadır. Mesela; aşkı işleyenlerine “Aşıkane Gazel”, yaşamın zevklerini, güzel yanlarını ele alanlarına “Rındane Gazel”, didaktik özellikte olanlarına “Hekimane Gazel” denir

Gazel Örnekleri

Yukarıda bu nazım biçiminin en mühim şairlerinden olan Fuzuli’nin bir şiiri yer verilmiştir. Bu şiirin tahlilini şu şekilde yapabiliriz:

Nazım Biçimi: Gazel

Nazım Birimi: Beyit

Kafiye Şekli (Uyak Örgüsü): aa, ba, ca, da, ea, fa, ga (Yalnız ilk beytin kendi içinde kafiyeli olması, öteki beyitlerin ikinci dizelerinin ilk beyitle aynı kafiyede olması gazelin en belirgin özelliğidir.)

Ölçüsü: Aruz Vezni

Teması: Aşk ve ızdırap

Dil Özellikleri: Şiirde oldukça sayıda Arapça ve Farsça kelimenin yer alması, şiir dilinin sanatla alakalı bir yapıda kullanılmış olması dilin anlaşılmasını zorlaştırmış.

⇒ 10.Derslik Mevzuları I Kaside I Şarkı 

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir