Göktürk Devletlerinin Kuruluşları ve Çöküşleri

Her hangi bir devletin gerçek anlamda kurulabilmesi için bazı temel unsurlara haiz olması gerekir: Bunlar ülke, halk, egemenlik (erk), bağımsızlık, töre (kanun/anayasa)’dir. Aslına bakarsak sıraladığımız devletin temel dayanakları diyebileceğimiz söz mevzusu unsurlar çağıl devletler için de geçerlidir.

Burada mevzumuz açısından mühim olan bağımsızlık ve halktır. Bundan dolayı ötekiler esasen Türk Bozkır devlet geleneği açısından mevcuttu. Gene de temel unsurları aşağıdaki maddelerle açıklayabiliriz.

  1. Gök-Türkler, bağımsızlıklarından ilkin yaşadıkları Altay dağlarının cenup eteklerinde demircilikle iştigal ediyorlardı ve vassal olarak Juan-juanlara bağlıydılar. Dolayısıyla egemenlikleri şu demek oluyor ki iç hâkimiyetleri esasen vardı.
  2. Hunlardan itibaren gelen Orta Asya’daki atalarının haiz olduğu toprak parçası üstünde oturuyorlardı. Bu yönde açılım yapmalarına gerek yoktu. Bundan dolayı esasen sahiptiler. 552 senesinde Juan-juanları bir baskınla yok edince Moğolistan toprakları tamamen ellerine geçti. Arkasından İstemi Yabgu, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, hatta Türkmenistan’ın kuzeyini, Kafkasların kuzeyini ve Karadeniz’den Kırım’a kadar ulaşan sahayı kontrolü altına aldı. Doğuda Kore’den, Liao-hai’dan Karadeniz’e kadar, Tibet’ten Sibirya’nın uçsuz bucaksız derinliklerine kadar geniş sahayı kendilerine ülke edindiler. Çinlilere bakılırsa Çin sınırlarının dışındaki her yer onlara bağlanmıştı.
  3. Töre, tarihin derinliklerinden ve en azından Hun devlet geleneğinden itibaren bir töre söz mevzusudur. Bunun yanında mevzuyla ilgili tüm Çin kaynaklarında hukukları bildirilmiştir: Örneğin, onların hukukunda isyan eden, adam öldürenler öldürülür. Zina yapanlar bellerinden ikiye ayrılmak suretiyle idam edilir. Adam yaralayanlar tazminat öder, evli bayanlara zarar verenler bunun karşılığını öderler. Sahipli at çalanlar, on katını ödemek zorunda kalırdı.
  4. Halk mevzusu burada oldukca önemlidir. Tüm bozkır Türk devletlerinde olduğu şeklinde Göktürk Devleti de bir boylar sistemi üstüne kuruluydu. Göktürk döneminde kaynakların açıkça ifade etmiş olduğu şeklinde devlete bağlı boyların genel adı Töles idi. Tölesler, Hunlar zamanındaki Ting-linglerin, daha sonraki devirlerde Kao-ch’e (Kanglı) boy gruplarının devamı olarak görünmektedirler. Göktürkler tarih sahnesine çıkmış olduğu sırada Moğolistan’ın doğusundaki Kerulen Irmağı’ndan, Karadeniz’in kuzeyindeki geniş bozkırlara kadar uzanan alanda yaşayan Töles boylarının coğrafi dağılımı Çin kaynakları tarafınca verilmiştir. Halk açısından bakıldığında Göktürklerin alt yapısını gerçekleştiren Töles Boylarının durumu ve icra ettikleri tarihî fonksiyonlar, Göktürk Devleti’nin temel unsuru görevini yerine getirdiler. Töleslerin, bir kısmı 603 senesinde, doğuda yaşayanları ise 627 tarihinde dağıtılınca değişik isimlerle anılacaklardır.

    İşte, bu Töles boylarının Göktürk Devleti’nin kuruluşuna direkt katkıları vardır. 551 yılından ilkin Töles boyları Juan-juanlara saldıracak iken, Bumın tarafınca bozguna uğratıldı. Kaynakların değişik ifadeleriyle 50 aile, 50 bin insan, 50 bin kabile miktarındaki Bumın’a itaat etmesi söz mevzusudur.

  5. Bağımsızlık aşamaları:
    Göktürklerin tarihî efsanevi kayıtlardan arındığında 542 senesinde kati olarak başlamaktadır. Daha bağımsızlıklarını kazanamadıkları dönemde Çin’in kuzeyine akın icra eden Göktürkler, bir hile ile geri çekilmek zorunda kalmışlardı.

545’te Batı Wei Hanedanı ile ilk resmî dış ilişki kuruldu. Kaynaklarda bildirildiğine bakılırsa Çin’in kuzeyindeki pazarlarda ipek ticaretine süregelen Göktürkler, Çin ile resmî ilişki oluşturmak istemişler, Batı Wei Hanedanı da kendilerine Chiou-ch’üan Şehri’nde ikamet eden bir Sogdlu An-nuo-p’an-t’o’yu elçi olarak yolladı. Göktürklerle ilişki oluşturmak Batı Wei’in de işine geliyordu. Bundan dolayı rakipleri Doğu Wei Devleti, Juan-juanlarla ittifak yapınca kendileri yalnız kalmıştı. Kurulan ilk dış temas sonucunda Göktürkler, oldukca memnun olmuşlar, birbirlerini kutlama ederek bundan sonrasında ülkemiz terfi edecektir demişlerdi.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir