Göktürk Devletlerinin Yıkılış Nedenlerinin Analizi

Göktürk devletlerinin yıkılışlarını çözümleme edebilmek için ilk olarak Orhun Yazıtlarına bakmak icap ettiğini vurgulamalıyız. Bu sebeple yazıtlarda devletlerin iyi mi kurulup yıkıldığı Bilge Kagan tarafınca kardeşi adına 732 tarihinde diktirdiği yazıtta ve kendi oğlu tarafınca 735 senesinde dikilen yazıtta açıkça belirtilmiştir. Hatta gelecek nesillerin bundan ders almaları için acı acı yakınmalarda bulunmuştur. Bunların yanında Türk devletinin teşkilatı, toplumsal ve hukuki yapısı, gelecek öngörüleri ve devlet felsefesi benzer biçimde mevzularda da sözlerini abidelere kazıtmıştır.

Özetlemek gerekirse Mevzu Başlıkları

Bilge Kağan’a Nazaran Çöküşün Sebepleri

Çin Entrikaları ve uyguladıkları öteki politikalar:

Çinliler, harp meydanlarında yenemedikleri Türkleri, çeşitli entrikalarla yenmeye çalışmışlardır. Ilkin hanedan üyelerinin aralarını rüşvet, yalan ve teşvik benzer biçimde uygulamalarla açarak daima devletin kaganına karşı kışkırtmışlardır. Öteki taraftan gene devlete bağlı boyları armağan ve benzeri şeylerle isyana teşvik etmişlerdir. Ek olarak, her hükümdara hususi eğitimli prensesler yollayarak casusluk yaptırmışlar, kaganları en yakından takip etmişlerdir.

Kağanların uygun olmayan tutum ve davranışları:

Bazı kaganların ilk kaganlar kadar başarı göstermiş olmadığı vurgulanmıştır. Bilhassa devlet idaresinde yetersizlikleri söz mevzusudur. Onların başarısızlıkları yüzünden devletin otoritesi zayıflamış, halkın devlete bağlılığı azalmıştır. Taspar, Işbara, Tou-lan ve Ch’i-mim kaganlar bunların en iyi örnekleridir. Sözgelişi, Taspar Türk milletinin yapısna uymayan Budizm dinine meyl etmiş; Işbara Çinli eşinin tesirinde kalmış olarak gereksiz yere Çin’e seferlere çıkmış, Tou-lan, Töles boylarının isyanını önleyememiş; Ch’i-min ise Çinlileşmek istemiştir. 626 yılından sonrasında İl Kagan (Chie-li) haksız yere vergileri artırarak halkın isyanına sebep olmuştur.

Milletin uygunsuz davranışları:

Milletin uygunsuz davranışları söz mevzusu olduğunda akla boyların isyanı gelmektedir. Devletin başlangıcında küçük bir otorite boşluğu meydana vardığında Çinlilerin hediyelerinden etkilenilmiş ya da onların tahriklerine kapılarak bağımsızlıklarını duyuru etmeye kalkışmışlardır. Bilge Kaganı en oldukca üzen bazı boyların gidip Çin’e sığınmaları ve Çinlileşmeleridir. Onların Çin’deki hanedanlarla ortaklık Göktürk Devleti’ni içeriden zayıflatmıştır.

Genel Hatlarıyla Çöküş Değerlendirmesi

Genel bir bakış açısıyla çöküşlerin başlıca iki ana sebebi vardır:

  1. İç sebepler
  2. Dış sebepler

İç sebepler siyasal ve ekonomik olmak suretiyle ikiye ayrılır:

Ekonomik sebepler kıtlık çıkması ile açıklanabilir. Aslen bozkır yaşam tarzının dışarıdan gelecek ticari mallara fazla ihtiyacı yoktu. Fakat bozkırda kimi zaman kuraklık (581’i takip eden seneler), kimi zaman aşırı kar yağması (627’yi takip eden seneler) sebebiyle kıtlık çekiliyordu. Bu sebeple oldukca ağır hayvan telefatı meydana geliyordu. Bu durum ara sıra devletin çöküşüne oldukca fazla tesir yapmıştır. Yiyecek bulamayan insanoğlu Çin sınırına yığılmışlar, arta kalanlar başka bölgelere giderek toplumun toplumsal dengesinin bozulmasına yol açmışlardır.

İç Siyasal Sebepler

1- Taht kavgaları:

Taht kavgaları oldukca kolay anlaşılacağı suretiyle bir kaganın ölümünden sonrasında tahta geçecek şahıs üstündeki tartışmalardır. İlk taht kavgası 581 senesinde Taspar Kagan’ın ölümünden sonrasında adım atmıştır. Aslen onun yanlış kişiyi tahta aday göstermesi (Ta-lo-pien), devlet meclisinin kabul etmemesi ile süregelen tartışmalar devleti temelinden sarsmıştır.

2-Boy isyanları:

Boy isyanlarını yukarıda açıklamıştık. Bilhassa merkezî otoritenin zayıfladığı anlarda boylar başkaldırmışlardır.

3-Liyakatsız hükümdarlar:

Yeteneksiz hükümdarlar devirlerine gore merkezî otoritenin zayıflamasına ve halkın devletten uzaklaşmasına sebep olmuştur.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir