Hâl Ekleri Nelerdir? İsmin Hâl Ekleri, Durum Hâl Ekleri

“Hâl ekleri nedir?” sorusunun cevabına geçmeden ilkin durum ekleri ile ilgili kısa bir data vermek daha doğru olacaktır. İsmin çekim ekleri başlığında yer edinen “Hâl Ekleri“, cümle içinde adlar ile fiil içinde geçici olarak bir anlam bağlantısı oluşturmak için adların üstlerine almış oldukları durumları karşılayan eklerdir. Bu ekler bununla birlikte “Ad durum ekleri” olarak da isimlendirilmektedir.

Cümle içinde adlar “İsmin hâl ekleri“ni alarak bir vazife edinebilirler.

Örnek: “Ali kitabını okulda unutmuş.” cümlesinde “Okul” adı, bulunma hâl eki olan “-da”yı alarak cümle içinde dolaylı tümleç görevini üstlenmiştir. Görüldüğü benzer biçimde hâl ekleri, isimlere cümle içinde bir vazife yüklemektedir.

Türkçede kullanılan başlıca hâl ekleri şu şekilde sınıflandırılabilir:

İsmin Hâl Ekleri

  • Yalın Hâl
  • İlgi Hâli
  • Belirtme (Yükleme) Hâli
  • Yönelme Hâli
  • Bulunma Hâli
  • Ayrılma Hâli
  • Araç Hâli

1) Yalın Hâl

Bir ismin “çokluk ve iyelik eki” haricinde herhangi bir çekim eki almamasına ve yalnız “belirtisiz nesne, özne ve yüklem” görevlerinde kullanılabilmesine ismin yalın hâli denir. İsmin yalın durumu için kısacası adın herhangi bir çekim eki almamasıdır diyebiliriz. Mesela; tepe, kitap, ev, silgi, otomobil, tayyare benzer biçimde sözcükler yalın hâlde bulunan isimlerdir.

Örnekler

  • Yukarıdan bir taş geldi.
  • Otomobil kornasıyla beraber kendime geldim.
  • Düşüncen oldukça ilgi görmüştü.
  • Ses, fazlaca uzaklardan geliyor gibiydi.

2) İlgi Hâli (İlgi Durumu)

Türkçede “-ın, -in, -un, -ün” eklerinin dahil olduğu ismin, kendisinden sonrasında gelen başka bir isimle ilgi kurmasına, bağlantı oluşturmasına “İsmin İlgi Hâli” denir. Bir adı başka isimlere bağlamasıyla öteki eklerden ayrılmaktadır. Bununla beraber belirtili isim tamlaması kurulmasında kullanılmaktadır ve ilgi ekleri varlığın kime ilişik bulunduğunu belirtmektedir.

Örnekler

  • Evin kapısını maviye boyadı.
  • İşin başlangıcında pes edeceğini tahmin etmiyorduk.
  • Canın yarısı evlattır.
  • Babamın işi son aşama zordu.

3) Yükleme Hâli (Belirtme Durumu – İsmin -İ Hâli)

Geçişli eylem cümleleri içinde isimlere “-ı, -i, -u, -ü” eklerinin getirilmesi sonucunda yüklemin bir varlığı göstermesi durumuna “İsmin Yükleme Hâli” denir. Bu ekler bununla birlikte “İsmin -İ Hâli” olarak da bilinmektedir. Bu eki almış adlar cümlede belirtili nesne görevinde kullanıldığından fiile sorulan “Neyi? Kimi?” sorularına da yanıt olarak verilir.

Örnekler

  • Geçtiğimiz gece arabayı çalmışlar. (neyi çalmışlar?= arabayı)
  • Öğretmen gelmeden tahtayı temizlemiştik. (neyi temizledik?= tahtayı)
  • Geçtiğimiz yıl Mehmet’i memlekette görmüştüm. (kimi görmüştüm?= Mehmet’i)
  • Kaybedeceği korkusuyla cüzdanı bana verdi. (neyi verdi?= cüzdanı) 

4) Yönelme Hâli (Yönelme Durumu / Yaklaşma Durumu)

Cümle içinde adı, fiile yönelme ya da yaklaşma işlevi içinde bağlamasına “İsmin Yönelme Hâli” denir. “İsmin -e Hâli” olarak da malum bu ek, eklendiği isimle fiilin nereye doğru yapıldığı gösterir ve ismin cümlede dolaylı tümleç görevini üstlenmesini sağlar. İsmin yönelme durumunu almış adlar, yükleme yöneltilen “Neye? Kime?” sorularına yanıt olur.

Yönelme hâl eki şu şekildedir: “-e, -a”

Örnekler

  • Arkadaşımla okula doğru yürüdük. (nereye?= okula)
  • Eve yüksek bir su faturası gelmişti. (nereye?= eve)
  • Akşam yemeği için Aslı’ya gideceğiz. (kime?= Aslı’ya)
  • Evde canı sıkılınca bahçeye çıktı. (nereye?= bahçeye)

5) Bulunma Hâli (Bulunma Durumu)

“-de, -da” eklerini alarak fiildeki işin yapıldığı yeri bildiren, bulunma durumuyla adları eylemlere bağlayan isimlere “İsmin Bulunma Hâli” denir. Bununla beraber “İsmin -de Hâli” olarak da bilinir. İsmin yerine bildiren bu ad durumları, yükleme yöneltilen “kimde, nerede” sorularına da yanıt olarak verilen dolaylı tümleç görevinde kullanılabilir.

Örnekler

  • Aklı Merve’de kalmıştı. (kimde kalmıştı?= Merve’de)
  • Aramış olduğu kremi çekmecede bulmuştu. (nerede bulmuştu?= çekmecede)
  • Otomobilda ne kadarlık hasar olduğu belli değildi. (nerede hasar olduğu belli değildi?= otomobilde)
  • Sokakta büyük bir kalabalık toplanmıştı. (nerede toplanmıştı?= sokakta)

6) Ayrılma Hâli (Ayrılma/Çıkma Durumu)

Eklendiği isimde, meydana getirilen işin kendinden uzaklaştığını, ayrıldığını belirten ad durumuna “Ayrılma Hâli” denir. İsmin bir yerden uzaklaştığını, ayrıldığını ifade eder. Bununla beraber “İsmin -den Hâli” olarak da malum bu ad durumu, adları çoğu zaman dolaylı tümleç yapar ve yükleme yöneltilen “Nereden? Kimden?” sorularına yanıt olur.

Örnekler

  • Edirne’den gelen haberle mutlu olmuştuk. (nereden gelen haber?= Edirne’den)
  • Çatıdan gelen sesler bizi korkuttu. (nereden gelen sesler?= çatıdan)
  • Zeynep’ten büyük bir başarı bekliyoruz. (kimden başarı bekliyoruz?= Zeynep’ten)
  • Aklından neler geçtiğini bilmiyor. (nereden geçtiğini= aklından)
  • Yoldan geçenler şaşkınlıkla bizlere bakıyordu. (nereden geçenler= yoldan)

7) Araç Hâli (Araç Durumu)

Cümle içinde ismin, eylemin hareketinde aracı olarak kullanıldığı, beraberlik katıldığını gösteren durumdur. Adların “-la, -le” eklerini almış halleridir. Araç ekleri kelimeye bitişik yazılırsa “-le, -la”, kelimeden ayrı yazılırsa “ile” şeklinde kullanılmaktadır.

Örnekler

  • Yarın İzmir’e tayyarela gidecekmiş.
  • Gökyüzü’yla ders çalışmak için kütüphaneye gittik.
  • Ayağımla basket atmaya çalışıyordum.
  • Telefon ile konuşmaktan başım ağrıdı.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir