Hikaye (Öykü) Nedir? Hikaye Türleri ve Özellikleri

Yaşanmış ya da yaşanması olası olayların bir yazar tarafınca okuyucuda coşku, zevk uyandıracak şekilde özetlemek gerekirse anlatıldığı yazınsal metinlere öykü ya da öykü denilmektedir. 

Öyküler vaka çevresinde oluşan yazınsal metinlerden biridir. Hikayeler mütevazi bir vaka örgüsüne dayanmakla birlikte çoğu zaman birkaç mekanda azca sayıda kişiye yer verir ve buna karşılık özlü bir ifade barındırır. Kısa vakaları ele almasıyla beraber öykülerin çoğu zaman birkaç sayfadan oluştuğu söylenebilir.

  • Öykü Türleri
  • Yapı Unsurları
  • Öykü Özellikleri
  • Bölümleri

Hikayeler uzun bir süre romanın bir parçası olarak kabul görmüş oldu ve değerlendirildi. Bilhassa Tanzimat Sürecinin ilk yıllarına kadar herhangi bir vakası özetleyen tüm eserlere öykü adı verildi. Sadece roman terimi da bizde kullanılmaya başlanınca öykü değişik bir tür olarak adlandırılmaya başlandı.Her ne kadar öykü özellikleri romanla benzer özellikler gösterse de günümüzde hikayelere değişik bir yazınsal tür gözüyle bakılmaktadır.

Dünya edebiyatında ilk öykü örneği olarak kabul edilen yaratı 16. yüzyılda İtalyan yazar Giovanni Boccaccio’nun yazdığı Decameron adlı hikayedir. Türk edebiyatı her ne kadar bu türe yabancı olmasa da batılı anlamda öykü türüyle ilk kez Tanzimat Döneminde tanışmıştır. Ondan ilkin ise hikayeye benzeyen; mesnevi, halk hikayesi şeklinde türler bizim bu konudaki gereksinimlerimizi karşılıyordu. Edebiyatımızda ilk öykü kitabı gene bu zamanda Ahmet Mithat Efendi’nin yazmış olduğu Letaif-i Rivayat adlı yaratı kabul edilmektedir. Sadece daha sonraki dönemlerde şu demek oluyor ki Servet-i Fünun, Ulusal Edebiyat ve Cumhuriyet Süreci Edebiyatlarında bu türün oldukca daha başarıya ulaşmış örnekleri verilmiştir.

Hikayenin Yapı Unsurları (Hikayenin Ögeleri)

Vaka çevresinde oluşan metinlerden olan hikayenin de yapı unsurları şahıs, vaka, süre ve mekandan oluşmaktadır.

Vaka: Hikayelerde bir çok süre yalnız tek bir vaka ele alınmaktadır. Hikayelerde karakterlerin hayatlarından kopuk bir halde yalnız belli bir kısım, şu demek oluyor ki yalnız bir vaka ele alınır. Olayların öncesi ve sonrası hakkında okuyucunun hayal gücü devreye girmektedir.

Şahıs: Hikayelerde şahıs sayısı da oldukça azdır. Yalnız tek bir vaka anlatıldığından, anlatılan olayın da kısa süre içinde bitirilmesi sebebiyle şahıs sayısı da sınırı olan tutulmaktadır.

Vakit: Hikayelerde süre terimine pek yer verilmez. Vakit bazı hikayelerde belirtilirken anlatılan vaka kısa bir süre içinde sonuçlandırılmaktadır.

Mekan: Vakit unsurunda olduğu şeklinde mekanların anlatımına ve tasvirlerine de pek yer verilmez.

Öykü Türleri

Öykü nedir? Öykü yaşanmış ya da yaşanabilme ihtimali olan olayların ya da durumların başkalarına aktarılmasıdır. Bu vakalar okuyucuya aktarılırken dünya genelinde birbirinden değişik iki öykü yöntemi kabul görmektedir. Bu öykü türleri vaka ve durum olarak adlandırılabildikleri şeklinde temsilcilerinden aldıkları isimlerle şu demek oluyor ki Maupassant seçimi ve Çehov seçimi olarak da isimlendirilmektedir.

1. Vaka Hikayesi: Vaka hikayeleri ya da Maupassant seçimi hikayeler adeta bir romanın minik halidir şeklinde tanımlanabilmektedir. Bu hikayelerin merkezinde bir vaka vardır ve vaka; serim, düğüm, çözüm bölümlerine mantıksal bir uyumlulukla sonuçlanmaktadır. Hikayenin sonunda vakalar bir sonuca ulaştığından, vaka ve kişiler hakkında kafi bilgiler verildiğinden okuyucunun hayal gücüne gerekseme duyulmaz. Vaka hikayeleri bittiğinde okuyucu tarafınca merak edilecek bir şey de kalmamış olur. Bu hikayelerde kişiler ve çevrenin incelenmesine, tasvirine de ek olarak yer verilir. Vaka hikayelerinin geliştiricisi ve dünya çapındaki temsilcisi Fransız yazar Guy de Maupassant’dır. Türk edebiyatında ise vaka hikayesi denildiğinde akla gelen ilk isim Ömer Seyfettin‘dir.

2. Durum Hikayesi: Olayın ikinci planda tutulduğu durum  ya da Çehov seçimi hikayeler bu yönüyle romandan da ayrılmış olurlar. Vakadan oldukca yaşamın belli bir kesitinin ele alınıp ruhsal çözümlemelere yer verilir. Hikayenin bitmesiyle aslen her şey bitmez, okuyucunun hayal gücünde değişik bir halde devam eder öykü. Kişiler ve çevre hakkında bizlere bilgiler verilmekten oldukca sezdirilir. Durum hikayeciliğini geliştiren ve dünya genelinde bu biçim hikayeleriyle tanınan yazar ise Rus Anton Çehov’dur. Türk edebiyatında durum hikayelerinin temsilcileri ise Sait Faik Abasıyanık ile Memduh Şevket Esendal‘dır.

Hikayenin Özellikleri

1. Öykü yaşanmış ya da yaşanması olası vakaları anlatır.

2. Romanlara nazaran vakalar oldukca daha kısa anlatılır.

3. Hikayelerin vaka ve durum olmak suretiyle iki ayrı türü vardır.

4. İlk öykü örneği Boccaccio’nun  Decameron adlı eseridir.

5. Türk edebiyatındaki ilk öykü kitabı ise Ahmet Mithat Efendi’nin Letaif-i Rivayat’idir.

6. Hikayeler dört yapı unsurundan oluşmaktadır: vaka, şahıs, süre ve mekan.

7. Romana nazaran şahıs sayısı daha azdır.

8. Hikayede plan şu şekildedir: serim, düğüm ve çözüm.

Hikayenin Bölümleri

Bir çok öykü serim, düğüm ve çözüm bölümlerinden oluşmaktadır. Sadece bazı hikayelerde (Durum konularında) bu bölümlerin bulunma zorunluluğu olmamaktadır. Serim düğümünde vakalar başlatılır ve şahıs, süre, mekan hakkında kısa bilgiler verilir. Olayların, merakın ve heyecanın doruğa ulaşmış olduğu nokta ise düğüm bölümünde yer verilmiştir. Olayların sonuçlandığı, okuyucunun kafasındaki merak duygusunun giderildiği yer ise çözüm bölümüdür.

Hikayede Kullanılan Ifade Biçimleri

Hikayelerde birçok ifade biçimi kullanılmakla beraber en oldukca kullanılan ifade biçimleri “Öyküleyici ifade” ve “Betimleyici ifade”dır. Bu ifade türleri hakkında informasyon almak için aşağıda yer edinen başlıklara tıklayabilirsiniz.

Öyküleyici Ifade
Betimleyici Ifade

Hikâye okumanın kişiye kazandıracakları hakkında görüşlerinizi emareniz.

Öykü başka insanların başından geçebilecek bazı vakaları belli kurallara nazaran okuyucuya aktarır. Böylelikle öykü okuyanlar başka insanların hayatlarından, dış dünyadan haberdar olabilmektedir. Ek olarak öykü okumak kişinin hayal enerjisini ve ufkunu geliştirmekle birlikte kişinin sözcük dağarcığını da geliştirecektir. Öykü ya da kitap okumak hem de insanlara değişik bakış açıları da kazandırmaktadır.

9. Türk Dili ve Edebiyatı Dersi Mevzuları

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir