İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Türkiye İç Siyaseti

İsmet İnönü periyodunun büyük bir kısmı II. Dünya Savaşı içinde geçti.

Türkiye harbe katılmadı fakat savaşın yükünü mühim seviyede üstlendi. En verimli dönemlerinde olan genç kuşaklarını senelerce tabanca altında tuttu. Dolayısıyla II. Dünya Savaşı devrin tüm politikalarını etkiledi.

İnönü periyodunun en mühim siyasal girişimlerinden biri 17 Nisan 1940’ta Köy Enstitüleri Kanunu’nu çıkarmak oldu. Köy Enstitülerinin (Görsel 2.39) temel amacı kısa zamanda öğretmen yetiştirmek ve kırsal kesimde ilköğretime dair öğretmen sorununu çözmekti. Köy Enstitüsü mezunu gençlerin gittikleri yerlerde siyasal, toplumsal ve kültürel alanlarda etkili olacakları düşünüldü. Ek olarak bu enstitülerde yetişen köy kökenli öğretmenlerin de vazife yaptıkları köyle daha acele ve etkili bir halde bütünleşebilecekleri ve köy koşullarında daha verimli olacakları kanaati hâkimdi.

1944 Mayıs’ında Almanya’nın savaşı kaybetmesinin kesinleştiği sırada oluşturulan Irkçılık-Turancılık davasıyla bağlantılı bir grup Turancı tutuklandı. Öteki taraftan basına karşı tavır alınarak Adımlar, Yurt ve Dünya, Yürüyüş, Sulh Dünyası adlı dergilerle Tan ve Vatan gazeteleri kapatıldı.

Muhalefetin önlenmeye çalışmış olduğu bu zamanda 11 Haziran 1945 tarihindeki Ziraatçiyi Topraklandırma Kanunu’nun 17 ve 21. maddeleri üstündeki tartışmalar sonrasında Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü Dörtlü Takrir’i verdiler. Dörtlü Takrir sonrasında CHP’den çekilme eden bu adlar Demokrat Partiyi kurup ülkede demokratik cumhuriyetin gelişmesine katkı sağladılar.

Türkiye II. Dünya Savaşı’na girmemesine karşın savaşın ekonomik alanda yarattığı etkiden kurtulamadı. II. Dünya Savaşı, 1929 Ekonomik Buhranı’nın Türkiye ekonomisi üstündeki negatif yansımalarının derinden hissedildiği 1930’lu yılların üstüne geldi. Savaşın ekonomik alandaki ilk tesiri internasyonal ticarette hissedildi.

Savaşan ülkeler Türkiye’ye yaptıkları ihracatlarını durdurmak zorunda kaldılar. Bunun yanında Almanya 1941’de Yunanistan ve Oniki Ada’ya yerleşip Ege Denizi’ni mayınlayınca İstanbul ve İzmir limanları dış ticarete kapanmış oldu. Dış ticaretin kesintiye uğraması ithalat ve ihracatı durgunlaştırdı. II. Dünya Savaşı Türkiye’nin ihracatında büyük bir azalmaya yol açtı.

Cenk öncesinde başlamış olan endüstri yatırım programları hayata geçirilemedi. Cenk yıllarında yeni fabrikalar oluşturmak ve mevcutları genişletmek için lüzumlu olan makineler ve yedek parçalar ülkeye getirilemedi. Yaşanmış olan bu eksiklikler İkinci Beş Senelik Endüstri Planı’nın hayata geçirilmesini engelledi. Demir, çelik, çimento, kâğıt, cam ürünleri, şeker ve pamuklu dokuma benzer biçimde sektörlerde üretim düştü. Uygulanan harp ekonomisi sürecinde bütçenin %60’ı askerî harcamalara ayrıldı. Devlet bir milyon kişilik ordunun harcamalarını üstüne almak mecburiyetinde bırakıldı.

Cenk yılları süresince genel bütçe içinde müdafa giderleri artarken sıhhat, eğitim, bayındırlık benzer biçimde toplumsal harcama kalemleri düşüş gösterdi. Askerî seferberliğin en fazlaca etkilediği kesim köylüler ve ziraat sektörü oldu. Köylü nüfusun büyük bir kısmının tabanca altına alınması onların üretimden uzaklaşmasına niçin oldu. 1941’de halkın temel gıda deposu olan ekmeğin ham maddesi olan buğday üretimi ortalama %40 oranında azaldı.

Cenk yıllarında sanayileşme sürecinin kesintiye uğraması ve endüstri kollarındaki üretimin durgunlaşmasına karşın bazı sektörlerde canlılık yaşandı. İthalatın azalmasıyla fiyatların yükselmesi ve iç piyasadaki rekabetin azalması bunda mühim rol oynadı. Dolayısıyla rakibi olmayan işletmelerin bir kısmı tam randıman ile çalıştı. Büyük toprak sahipleri de harp döneminde kâr etmenin yollarını buldular.

1942 ve 1943 yıllarında ziraat ürünlerinin fiyatlarının yükselmesi, ürünlerini piyasada arz edebilme imkânlarına haiz büyük toprak sahipleri için bolca kazançlar sağlayarak harp zenginlerini ortaya çıkardı. İthalatın ve yerli üretimin daralmasının yarattığı kıtlık ortamı ve devletin seferberliği para basarak finanse etme çabası enflasyona sebep oldu. Fukara ve dar gelirli kesimler mağdur oldu. Yaşam pahalılığı, temel besin ve tüketim maddelerinin yetersizliği ve ihtikâr (karaborsa) uygulamaları toplumsal sorunları bununla beraber getirdi. Hükûmet narh sistemi, fiyat denetimi ve karne uygulaması benzer biçimde çeşitli yollarla ekonomiye müdahale ederek savaşın yarattığı olumsuzlukları gidermeye çalıştı.

Hükûmetler için ilk etapta başvurulacak gelir kaynaklarından biri mevcut vergilerin artırılması ve yeni vergilerin konulması oldu. Vergilerde herhangi bir fiyat ve gelir esnekliği gözetilmediği için yüksek gelirli gruplar artan ve çeşitlenen vergileri fazla bulmazken ücretliler, düşük gelirli ve yoksul kitleler vergilerin ağır yükünü taşıyan kesimler oldu. Toprak Mahsulleri Vergisi yanında hayvan vergisi ve angarya yükümlülükler öngören Yol Vergisi benzer biçimde vergiler de fukara köylüyü sarstı.

Türkiye II. Dünya Savaşı yıllarında son 20-30 senenin en yüksek fiyat artışı seviyelerine tanık oldu. II. Dünya Savaşı’nın niçin olduğu muhteşem koşullar hükûmetlerin de ekonomik alanda muhteşem önlemler almasına niçin oldu. Refik Saydam iktidarı ekonomiyi ve tutarları denetim altına almak için 18 Ocak 1940’ta Millî Korunma Kanunu’nu çıkarttı.

Tecim Ofisi ve İaşe Müsteşarlığı benzer biçimde kurumlar kuruldu. Böylece bir harp ekonomisi periyodu başladı. Hükûmet bu yasa ile tutarları saptamada, ürünlere el koymada, hatta mecburi emek verme yükümlülüğü getirmede neredeyse sınırsız yetkiler elde etti. Millî Korunma Kanunu’na bakılırsa Petrol Ofisi (1941) kuruldu. Kanun gereği harp esnasında bilhassa maden sanayisinde olmak suretiyle mecburi çalıştırma uygulamasından yaygın şekilde yararlanıldı.

Kanun uyarınca 1940 yılı içinde ekonomiyi tüm askerî gereksinimleri karşılayacak halde yönlendirmekle görevli Koordinasyon Heyeti kuruldu. 1942’de Refik Saydam’ın ölümü üstüne Şükrü Saraçoğlu’nun başbakanlığında kurulan hükûmet %25 uygulamasıyla üreticinin elindeki ürünün bir kısmını alacak, kalan kısım üreticiler tarafınca serbestçe satılacaktı. Kanun gereği kurulmuş İaşe Müsteşarlığı kaldırıldı. Bu duruma bağlı olarak fiyatlar fırladı, genel fiyat düzeyi 1942’de %90, 1943’te %75 arttı. Hükûmet arzın artacağını ve fiyatların düşeceğini hesap etmişti fakat bu şekilde olmadı ve ziraat ürünlerinin tutarları terfi etti.

II. Dünya Savaşı süresince Türkiye’de yaşanmış olan ekonomik bunalım, enflasyon ve vurgunculuk Varlık Vergisi uygulamasını lüzumlu kılacak koşulların oluşmasına yol açmıştır. Şükrü Saraçoğlu Hükûmeti, bazı Vecikesimlerin savaşı fırsata çevirip elde etmiş olduğu zenginlikleri vergilendirmenin ülkenin yararına olacağını düşünerek Kasım 1942’de Varlık Vergisi Kanunu’nu kabul etmiştir. Bu kanuna bakılırsa hükûmet, harpte elde edilmiş haksız kazançları ve toprak sahiplerinin gelirlerini savaşın niçin olduğu enflasyonla savaşım etmek için bir kereye mahsus toplayacaktı. Vergi mükellefleri de tüccarlar, emlak ve akar sahipleri ile büyük toprak sahipleriydi.

Varlık Vergisi Kanunu’nda Türk azınlık ayrımına ilişkin hiçbir ifade bulunmamasına karşın uygulamada azınlıkların yükümlülükleri ağırlaştırılmıştır. Alınacak vergi, o yerin en büyük mülki amiri, mal memuru, tacirler ve belediyelerden seçilen üyelerden oluşan takdir komisyonlarınca belirlenmiş ve belirlenen vergi miktarlarına itiraz olanağı tanınmamıştır. Komisyonların saptadığı vergiyi ödemeyenler ilkin toplama merkezlerine, sonrasında da çalıştırılmak suretiyle Erzurum Aşkale’ye gönderilmiştir. Varlık Vergisi, gelen tepkiler üstüne Mart 1944’te yürürlükten kaldırılmıştır.

Ziraat kesimini vergilendirmek için Haziran 1943’te Toprak Mahsulleri Vergisi Kanunu (TMV) ile çiftçilerin yetiştirdikleri ürünün %10’unu ya nakden ya da ayni ödeyecekleri bir vergi yasası çıkarıldı. Verginin temel hedefi; harp sebebiyle harcamaları artan devlete gelir sağlamak, sağlanan kaynakla besin sorununu çözmek ve bununla bağlantılı toplumsal sıkıntıları hafifletmek dolayısıyla hükûmetten duyulan memnuniyetsizliği azaltmaktı. Vergi, Osmanlı Devleti dönemindeki aşar vergisine benziyordu fakat TMV direkt devlet tarafınca toplanıyordu.

Yasa 1944’te revize edilerek 1946’da yürürlükten kaldırıldı. Yasa 3 milyon mükellefi direkt, 15 milyona yakın köylü ve şehirliyi de neticeleri açısından dolaylı olarak etkiledi. II. Dünya Savaşı içinde hükûmetin ekonomiye dair müdahaleleri netice vermeyince karne usulü uygulaması başlatıldı. Karne usulü ilk olarak ve en yaygın halde ekmekte uygulandı (14 Ocak 1942). 1943’ten itibaren dar gelirli memurlara ve fukara kesimlere toplumsal yardım olarak dağıtılan şeker, kahve, çay, pamuklu kumaş ve bez benzer biçimde maddeler de karneye bağlandı. Toplumun fukara kesimleri için ekmek temel beslenme maddesiydi. II. Dünya Savaşı döneminde birçok kentte ve bilhassa İstanbul’da ekmek problemi mühim bir yer tuttu. Ekmeğin bir mesele olarak ortaya çıkmasındaki sebepler şunlardı:

  • Seferberlik emri sebebiyle tarımsal üretimin düşmesi
  • Ülke içinde nakliye yetersizliklerinin sorun oluşturması
  • TMO’nun ambar ve depolarının sınırı olan kapasiteye haiz olması
  • Savaşın ortaya çıkardığı ruhsal tesir ile ekmeğe talebin artması
  • Tabanca altına alınan asker sayısının 1 milyona ulaşmasıyla ordunun ihtiyaçlarının artması

Sofrasında en kıymetli gıdası ekmek olan toplumun yoksul kesimlerinin ekmek tüketimi kısıtlandı. Toplumun büyük kısmı ekmeği fena kalitede ve noksan gramajda, uzun kuyruklarda kavga ve gürültü içinde bekleyerek almak mecburiyetinde bırakıldı. Bu durum toplumda büyük memnuniyetsizliklere yol açtı. Bunun yanında zengin kesimlerin istediği kalitede ekmeğe rahatça ulaşabilmesi, karne sistemiyle oluşturulmak istenen eşitlik düşüncesini ortadan kaldırdı.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir