İlk Örneklerden Günümüze Türkçenin Önemli Sözlükleri

“Türkçenin Sözlükleri” oldukça geniş ve yüzlerce yıl geçmişe dayanan bir mevzu başlığıdır şundan dolayı Türklerde sözlükçülük geleneği oldukça eskidir. Neredeyse 1.000 senelik bir geçmişi olan Türkçe Sözlükler listemizi şu şekilde sıralayabiliriz:

Türkçe Sözlükler (İlk Örneklerden Günümüze Türkçenin Mühim Sözlükleri)

1. Divanü Lügati’t Türk

Bugün malum ilk Türkçe lügat olan Divanü Lügati’t Türk, Kaşgarlı Mahmut tarafınca 1072-1074 yılları aralığında yazılmıştır. Araplara hem Türkçe öğretmek hem de Türkçenin de oldukça gelişmiş bir dil bulunduğunu göstermek amacıyla yazılmış olan sözlükte ortalama olarak 7500 kelime yer verilmiştir.

Yapıt bir tek lügat değil hem de devrin sözlü ürünleri olan şiir ve atasözlerini içeren bir seçki kitabı özelliği taşımaktadır. Ek olarak devrin Türk boylarının yaşamış olduğu bölgeleri gösteren bir haritayı da içeren sözlüğün kıymeti oldukça fazladır. Daha çok data için Divanü Lügati’t Türk başlıklı makalemize göz atabilirsiniz.

Yazar: Kaşgarlı Mahmut
Yazılış Zamanı: 1074

2. Mukaddimetü’l Edeb

Zemahşerî tarafınca 12. yüzyılda Türkçe, Arapça, Farsça ve Moğolca şeklinde hazırlanmış bir lügat kitabıdır. Harezm şahının isteği üstüne Türklere Arapçayı öğretmek amacıyla hazırlanmış olan lügat uzun bir süre medreselerde ders kitabı olarak kullanılmıştır. Lügat toplamda beş bölümden oluşur: İsimler, fiiller, harf­ler, isim çekimi ve eylem çekimi.

Yazar: Zemahşeri
Yazılış Zamanı: 12. yüzyıl

3. Codex Cumanicus

Karadeniz’in kuzeyinde yaşayan Kıpçak Türklerinin dilini Hristiyan din adamlarına öğretmek amacıyla 14.yüzyılda İtalyan ve Almanlar tarafınca hazırlanmış bir sözlüktür. İki bölümden oluşan sözlüğün adı Latincedir ve anlam olarak “Kuman Kitabı”nı ifade eder.

Eserin içinde Türkçe ve Latince sözlükler, metin örnekleri ve dilbilgisi detayları yer verilmiştir. Lügat ortalama olarak 60 yılda birçok kişinin yazdıkları parçaların bir araya getirilmesiyle oluşturulmuştur.

Yazar: İtalyanlar – Almanlar
Yazılış Zamanı: 14. yüzyıl

4. Muhakemetü’l Lugateyn

15. yüzyılda Ali Şir Nevaî tarafınca Türkçenin Farsçadan üstünlüğünü ortaya koymak adına yazılmış bir eserdir. Aslen bir dil bilgisi kitabı olan Muhakemetü’l Lugateyn eserinde yazar, Türkçe ile alakalı görüşlerini ortaya koymuş, Türkler toplumsal, siyasal, ekonomik ve kültürel yaşantısı hakkında data verirken oldukça sayıda kelimeye değinip anlamlarını kullanımlarıyla beraber verdiğinden yaratı hem de bir lügat olarak kabul görmüştür.

1499 senesinde eserini tamamlayan yazar Türkçenin Farsça karşısında değersiz görülmesine karşı çıkarak yazınsal bir dil olarak Farsçadan daha üstün bir dil bulunduğunu ortaya koymak istemiştir.

Yazar: Ali Şir Nevaî
Yazılış Zamanı: 15. yüzyıl

5. Kitab-ı Lugat-ı Vankulu

16. yüzyılın meşhur bilginlerinden Vankulu Mehmet Efendi tarafınca 1589 senesinde başka bir eserden tercüme olarak oluşturulmuş lügat kitabıdır. Müteferrika matbaasından basılan ilk yaratı olan Kitab-ı Lugat-ı Vankulu, 500 tane olarak çoğaltılmıştır. Arapça-Türkçe olarak oluşturulan eserin içinde 45 bini aşkın madde bulunmaktadır.

Yazar: Vankulu Mehmet Efendi
Yazılış Zamanı: 16. yüzyıl

6. Tuhfe-i Vehbi

Sümbülzade Vehbi tarafınca 18.yüzyılda yazılmış manzum Farsça-Türkçe sözlüktür.

Yazar: Sümbülzade Vehbi
Yazılış Zamanı: 18. yüzyıl

7. Lehçe-i Osmanî

1876 senesinde Ahmet Vefik Paşa tarafınca hazırlanmış ve Osmanlı Lehçesi manasına gelen lügat kitabı, iki ciltten oluşmaktadır. Sözlükte Arap alfabe sistemine nazaran devrin örnek Türkçe cümleleri listelenmiştir. Birçok Türkçe sözcüğün yer almış olduğu lügat daha sonraki yıllarda yazılan sözlüklere de kaynaklık etmiştir.

Yazar: Ahmet Vefik Paşa
Yazılış Zamanı: 1876

8. Lugat-i Naci

Muallim Naci tarafınca 1890 senesinde hazırlanan Sözlük-i Naci adlı lügat kitabı, Osmanlıcadaki birçok Arapça ve Farsça kelimelerinin karşılıklarını içermektedir. Muallim Naci’nin ölümünden sonrasında 1894 senesinde piyasaya çıkan sözlükte hem de Batı dillerinden Türkçeye girmiş sözcüklerle beraber toplamda 18 bin madde başı sıralanmıştır.

Yazar: Muallim Naci
Yazılış Zamanı: 1890

8. Kamûs-ı Türkî

1899 senesinde Şemsettin Sami tarafınca hazırlanmış olan lügat, devrin en başarıya ulaşmış çalışmalarından birisi olmuştur. Isminde “Türk” kelimesini barındırıp Türkçeden Türkçeye şeklinde hazırlanan ilk lügat kitabı olan Kamûs-ı Türki’de Şemsettin Sami, Türkçeye dahil olmamış Arapça ve Farsça kelimeleri elemiş ve Türkçe kökenli kelimelere öncelik vermiştir. Yabancı kelimeler yerine Türkçe kelimeleri ön plana çıkarması bakımdan mühim bir eserdir.

Yazar: Şemsettin Sami
Yazılış Zamanı: 1899

9. Radloff Lügati

Dünyaca meşhur Türkolog olan Friedrich Wilhelm Radloff tarafınca emekleri 1893 senesinde başlanan ve 1911 senesinde bitirilmiş olan lügat toplamda dört ciltten oluşmaktadır. 40 değişik lehçeden ve ağızdan oluşan bir içeriğe haizdir.

10. TDK Türkçe Lügat

Cumhuriyet Süreci’nde dil alanında meydana getirilen yenilikler ve çalışmalarla sözlükçülük geleneğinde mühim gelişmeler görülmüştür. Türkçeye ilişik önceki kaynaklar ile mahalli ağızlardaki kelimelerin tespit edilmesiyle ilgili Türk Dili Incelem Cemiyeti (sonradan Türk Dil Kurumu) emek harcamalar yaparak büyük bir lügat yapmaya adım atmıştır. TDK tarafınca meydana getirilen çalışmalarla günümüzde de gelişmeye devam eden Türkçe Lügat, birçok ihtiyacı karşılayacak niteliğe haizdir.

11. Genel Ağ (Sanal) Ortamdaki Sözlükler

Türk Dil Kurumu, bugüne dek yapmış olduğu emekleri web ortamından da yayımlayarak ulaşılabilirliği arttırmıştır. Basılı kaynakların haricinde Sesli Türkçe Lügat, kelimelerin söylenişi noktasında da mühim bir emek verme olarak ön plana çıkıyor.

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK YAZILAR
PDF / Slayt
12.Derslik Ders Mevzuları
TYT Türkçe 
AYT Edebiyat

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir