İlk Türk İslam Devletlerinde Yönetim Anlayışı

Kutadgu Bilig’den alınan yukarıdaki metinden de anlaşılacağı benzer biçimde Türkler Müslüman olduktan sonrasında, eski Türk gelenekleri ile İslami ilke ve kuralları birleştirip kaynaştırarak yeni bir devlet tipi oluşturmuştur.

Sadece İslamiyet’e geçmelerine karşın, ilk Türklerdeki kut anlayışı ve Türk Cihan Hâkimiyeti anlayışı, varlığını koruyarak devam etmiştir.

Selçuklu hükümdarı Sultan Sancar, Abbasi halifesinin vezirine gönderilmiş olduğu bir mektupta, Yüce Tanrı’nın lütfu ile cihan padişahlığına yükseldiğini yazmıştır. Bu mektuptan da anlaşılacağı benzer biçimde Selçuklu hükümdarı, kendisini Tanrı tarafınca seçilmiş ve cihan hükümdarı olarak göreve getirilmiş biri olarak görmektedir. Bu durum, kökleri Hun Türklerine dayanan ve İslami Dönem’de de korunan Türk Cihan Hâkimiyeti anlayışının devamı niteliğindedir.

Türk Cihan Hâkimiyeti anlayışı, İslami dönemde cihat ve İlayı Kelimetullah anlayışına (Tanrı’ın adını yüceltme) dönüşmüştür. Orta Asya’da kurulan ilk Türk İslam devleti Karahanlılardır. Karahanlılar Süreci’nde, halkı yönetme hakkının hükümdara Tanrı tarafınca tanrısal bir lütuf olarak bağışlandığına inanılmıştır. Karahanlılardan sonrasında kurulan Türk devletlerinde, İslamiyet’ten ilkin görülen yönetim anlayışları bazı değişikliklere uğrayarak Türk İslam Sentezi’ne dönüşmüştür.

Karahanlılarla süregelen bu süreç, Büyük Selçuklular ile olgunlaşarak tamamlanmıştır. Gazneli Devleti ise yabancı unsurların oldukça fazla olduğu bir bölgede kurulduğu için Gazneli idareciler yerli unsurlara dayanmak ve siyasetlerini daha oldukça Hindistan’a dönük tutmak zorunda kalmışlardır.

Büyük Selçuklu Devleti, kurulduğu yer itibari ile buradaki siyasal, toplumsal ve ekonomik faaliyetlerini hem yerli unsurlara hem de Müslüman halkın arzu ve isteklerine hitap edecek şekilde düzenlemiştir. Bundan dolayı Türk İslam kaynaşması tam anlamıyla bu zamanda gerçekleştirilebilmiştir.

Büyük Selçuklular Süreci’nde yönetim anlayışı; töre, kut ve şûra çevresinde şekillenmiştir. Devlet idaresinde İslamiyet öncesi Türk töresi ile İslami prensipler benimsenmiş olmasına karşın, İslami kurallar ve terimler daha oldukça kullanılmıştır. Şu sebeple Arap ve Farsların devlet yönetiminde etkili olan divan, Büyük Selçuklu Devleti yönetiminde de önemini korumuştur.

Türkiye Selçuklu Devleti’nde ise; “Ülke toprakları hanedan ailesinin ortak malıdır.” anlayışı devam etmiş, bu anlayış sebebiyle Türkmenler kağan soyundan olmayan kimselerin çevresinde toplanmamıştır.

Özetlemek gerekirse Mevzu Başlıkları

Türklerde Taht Kavgaları

İlk Türk devletlerinde olduğu benzer biçimde hanedan üyelerinin yönetime ortak olması, Türkiye Selçuklu Devleti’nde de sık sık taht kavgalarının yaşanmasına sebep olmuştur. Birçok Türk devletinin kısa sürede yıkılmasının ana sebebi de yaşanmış olan bu taht kavgalarıdır. Kardeşler içinde yaşanmış olan bu taht kavgalarını önlemek için sultanın en büyük oğlunun başa geçmesi kabul edilmiş sadece süre içinde buna uyulmadığı dönemler de olmuştur.

İslamiyet öncesi Türk devletlerinde hükümdarlar genel anlamda kağan unvanını kullanırlarken, ilk Türk İslam devletlerinde Gazneli Mahmut ile beraber sultan unvanı da kullanılmaya adım atmıştır. Karahanlı hükümdarları ise tonga, ilig, buğra, arslan, kara, kadır, kılıç, tamgaç, han, hakan ve terken benzer biçimde unvanlar kullanmışlardır.

Büyük Selçuklularda hükümdarlar buyruk, melik, sultanü’l âlem, sultanü’l azam benzer biçimde unvanlar kullanırlarken, Türkiye Selçukluları İran şahlarının kullandığı keykavus ve keyhüsrev unvanlarıyla beraber, denizle bağlantıları olduğundan sultanü’l-bahreyn (denizlerin sultanı) unvanını da kullanmışlardır. İlk Türk İslam devletlerinde sultan; sarayın, hükûmetin, ordunun ve adaletin başı olarak kabul edilmiştir.

İlk Türk devletlerinde kullanılan otağ (hakan çadırı), örgin (taht), kılıç, nevbet (davul), tuğ (sancak), kur (kemer), berge (kamçı), kama (bıçak), kotuz (sorguç), ordu, yay, toy benzer biçimde eski hâkimiyet sembollerine, ilk Türk İslam devletlerinde para bastırma, hutbe okutma, tıraz, hilat, çetr, saray, menşur benzer biçimde yeni egemenlik sembolleri de eklenmiştir.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir