İsim Tamlaması Nedir? İsim Tamlamaları Örnekleri

İsimler herhangi bir canlı ya da cansız varlığın karşılığı olan sözcüklerdir. Sadece kimi zaman tek bir sözcük varlıkların anlamlarını karşılamakta zorlanır ve bir ad başka isimle anlam bağları kurarak kelime grubu oluşturur. İşte burada “İsim tamlaması nedir?” sorusunun cevabı ortaya çıkar. Minimum iki ismin bir araya gelmiş olarak kendi aralarında oluşturdukları anlam ilgisi isim tamlamasıad tamlaması olarak adlandırılır.

İsim tamlamalarını oluşturan sözcüklerden birinci olan isme “tamlayan” ve ikinci olan isme “tamlanan” adı verilir. Tamlayan ve tamlananın kendilerine ilişkin ekleri ve görevleri vardır. Tamlayan ekleri “-in, -ın, -un, -ün“, tamlanan ekleri ise “-i, -ı, -u, -ü” şeklindedir.

TAMLAYAN TAMLANAN
Bilgisayarın ekranı
Defterin ortası
Tayyare kanadı
Tiyatro gösterisi
Belediyenin anonsu

İsim tamlamalarında unutmamamız ihtiyaç duyulan bir nokta; isim tamlamalarında minimum iki ismin bulunması hususudur. İsim Tamlamaları genel olarak dört başlıkta incelenir.

İsim Tamlaması Çeşitleri (Tamlamalar)

  • Belirtili Ad Tamlaması
  • Belirtisiz Ad Tamlaması
  • Zincirleme Ad Tamlaması
  • Takısız Ad Tamlaması

1-Belirtili İsim Tamlaması

Bu tamlama çeşidinde tamlayan doğrusu birinci isim ilgi ekini (“-in, -ın, -un, -ün” eklerinden birini), tamlanan doğrusu ikinci isim ise iyelik ekini (“-i, -ı, -u, -ü” eklerinden birini) almak durumundadır. Bu ekleri almış ve aralarında AİTLİK ilgisi kuran tüm tamlamalar belirtili ad tamlaması olarak adlandırılır.

Bu tamlamada bahsi geçen adlar bellidir, söylendiğinde akla malum tek bir varlık ya da fikir gelir. Bu yüzden bu tür tamlamalara “belirtili” adı verilmiştir.

Belirtili isim tamlamalarında tamlayanı bulmak için iyelik eki almış tamlanana “Neyin? Kimin?” sorularını sormamız gerekir.

  • Örnekler
Derslikın kapısı içeriye doğru açılıyordu.

Yukarıdaki cümlede yer edinen “Sınıfın kapısı” sözcüklerinde isim tamlaması vardır: “Derslik-ın kapıs-ı” Derslik kelimesinde “-ın” ilgi eki, kapı kelimesindeki “-ı” ise iyelik ekidir. Ek olarak dikkat edildiğinde kapı kelimesi derslik kelimesine ilişkin olduğu anlamı ortaya çıkmaktadır.

Öğretmenin evi bu sokak üstünde.

Babamın dostları bu akşam bizlere gelecekler.

Bu karne bizlere yolun sonuna geldiğimizi gösterdi.

⇒ Belirtili isim tamlamasında tamlanan birden fazla tamlayana ya da tam tersi tamlayan birden fazla tamlanana bağlanabilir.

Şehrin sokakları, caddeleri, evleri ve çarşısı o denli tertipli ki… (Tamlayan şehir-in, tamlanan ise sokakları, caddeleri, evleri, çarşısıdır. Görüldüğü şeklinde tamlayan birden fazla tamlananla ilgi kurmuştur.)

Evlerin, otomobillerın, dükkanların sigortası ne olursa olsun yaptırılmalıdır. (Tamlanan sigortas-ı, tamlayan ise evlerin, arabaların, dükkanlarındır. Görüldüğü şeklinde tamlanan birden fazla tamlayanla ilgi kurmuştur.)

⇒ Belirtili isim tamlamalarında kimi zaman tamlayan düşebilir ve söylenmez. Bu tür isim tamlamasına “tamlayanı düşmüş isim tamlaması” denir.

Telefonunuz masada kalmış. (Sizin telefonu-nuz)

Otomobili bozulmuştu. (On-un otomobili)

⇒ Belirtili isim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan arasına başka sözcük ya da sözcükler girebilir.

Babamın dedesinden miras kalan saati kayboldu. 

⇒ Kimi zaman tamlayan ile tamlananın cümle içindeki yeri değişebilir.

Soğuğu fena olur buralarda kışın.

2-Belirtisiz İsim Tamlaması

Tamlayanın doğrusu birinci ismin ek almadığı sadece tamlananın doğrusu ikinci ismin iyelik eki olan “-i, -ı, -u, -ü” harflerinden birini almasıyla oluşturulan isim tamlaması çeşididir. Bu tür isim tamlamalarında aitlikten ziyade iki ismin beraber yeni bir varlık ya da kavram adı oluşturma ilgisi vardır. Bu tür tamlamalarda bahsi geçen adlar belirsizdir. Mesela aşağıdaki örnekte “kapı kolu” denildiğinde hangi kapıdan bahsedilmiş olduğu belirsizdir. Bu yüzden bu tür tamlamalara “belirtisiz” adı verilmiştir.

  • Örnekler
Kapı kolu kırılmıştı.

Bu örnekte tamlayan olan “kapı” ilgi ekini almamıştır. Sadece tamlayan görevindeki “kolu” adı “-u” iyelik ekini almıştır. Bu durumda olan tamlamalara belirtisiz isi tamlaması denir. 

Sokak çocuğu soğuklarda üşümüştü.

Kalem açacağı imtihan zamanında kaybolmuştu.

Yaprak sarması en sevdiğim yemektir.

NOT: “Kendi” zamiri belirtisiz isim tamlamalarında tamlayan görevinde kullanılabilir.

Kendi derdi ona yetmezmiş şeklinde başkalarının sorunlarını da dinliyordu.

3-Zincirleme İsim Tamlaması

Başlı başına bir tamlama çeşidi olmayan “Zincirleme İsim Tamlamaları” aslına bakarsak belirtili ve belirtisiz isim tamlamalarının kendi aralarında birbirlerine bağlanması durumudur. Şu demek oluyor ki zincirleme isim tamlaması için minimum 3 ismin birbirine bağlanması gerekmektedir. Karışık şeklinde görünün zincirleme isim tamlaması belirtili-belirtisiz isim tamlamalarının kavranması durumunda oldukca rahat bir halde anlaşılabilir.

  • Örnekler
Derslik kapısının kolu kırılmıştı.

Yukarıda bir zincirleme isim tamlaması örneği bulunmaktadır. “Derslik kapıs-ı” belirtisiz isim tamlamasıdır. “Kapısın-ın kol-u” da belirtili isim tamlamasıdır. Dikkat ederseniz “kapısının” adı kendisinden ilkin gelen “derslik” ile belirtisiz, kendisinden sonrasında gelen “kolu” ile de belirtili isim tamlaması oluşturmuştur. Şu demek oluyor ki belirtili ve belirtisiz isim tamlamasının ortak ögesi olup iki tamlamayı birbirine zincirleme bağlamıştır.

Okulun konuşma salonu bugün doluydu.

Ali’nin babasının arabası bozulmuştu.

Emek harcama masasının tozunu alır mısın?

Futbol topunun havası inmişti.

Arabanın kar lastiği patlayınca yolda kaldık.

4-Takısız İsim Tamlaması

Takısız ad tamlaması oldukça tartışmalı bir mevzudur. Kimi kaynaklar takısız isim tamlamasını yok sayarlar. O kaynaklara gore takısız isim tamlamaları aslına bakarsak bir sıfattır. Sıfata çok çok fazla benzeyen takısız isim tamlamaların ayırt edici yönü ise şudur: Takısız isim tamlamalarında tamlayan tamlananın doğrusu birinci isim ikinci ismin NEYDEN yapıldığını ya da NEYE benzediğini belirtir.

İpucu: Takısız isim tamlamalarını kolayca anlayabilmek için tamlamadaki iki ismin arasına “-den, -dan” ekini getirebiliriz.

  • Örnekler

Altın kolye (Neyden yapıldığını gösterir.)

Tahta kaşık (Neyden yapıldığını gösterir.)

Yün çorap (Neyden yapıldığını gösterir.)

Zeytin göz (Neye benzediğini gösterir.)

Tilki çocuk (Neye benzediğini gösterir.)

Çelik irade (Neye benzediğini gösterir.)

İnci diş (Neye benzediğini gösterir.)

Altın saç (Neye benzediğini gösterir.)

Daha çok data ve mevzunun videolu anlatımı için “Youtube Videomuzu” seyredebilirsiniz…

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir