Karagöz ve Hacivat (Karagöz Oyunu Özellikleri, Karagöz Gölge Oyunu)

Türk kültürünün fazlaca mühim bir unsurunu oluşturan Karagöz Oyunu, deriden kesilmiş tasvirlere perde arkasından ışık yansıtılmasıyla oynanan bir gölge oyunudur. Bu oyun Türk kültürünü, yaşam biçimini, müziğini, Osmanlı’daki halkın karakterini bizlere yansıtan hususi bir sanatla alakalı etkinlik özelliği taşımaktadır. Devletimizde 19.yüzyılın sonlarına doğru başlamış olan çağdaş tiyatro öncesinde bizim bu alandaki eksiğimizi tamamlayan “Geleneksel Türk Tiyatrosu” içinde Karagöz ek olarak bir yer tutmaktadır.

Karagöz Oyunu

Bu oyunu iki boyutta değerlendirmek ve ele almak doğru olacaktır. Bu tiyatronun birinci boyutunu kullanılan sistem şu demek oluyor ki gölge oyunu oluşturmaktadır. Bu oyun sisteminin bilinmeyen bir zamanda Çin’de oluşturulduğu kabul görmektedir. Daha sonraları Mısır’a kadar gelen bu oyun Mısır’ın fethiyle beraber İstanbul’a da taşınmıştır. Oyunun ikinci boyutunu ise Karagöz ile Hacivat oluşturmaktadır. Her ne kadar oyun sistemi yabancı kaynaklı olsa da oyunun kişileri ve mevzusu tamamen Türklere aittir. Rivayet edilir ki “Karagöz ve Hacivat” Bursa’da bir caminin yapımında çalışan işçilerdir. Kendi aralarındaki atışmalarıyla öteki işçilerin eğlence kaynağını oluşturan Karagöz Hacivat, idam edilir. Ölümleri yaşadıkları çevre tarafınca büyük bir üzüntüyle karşılanır ve sonrasında Şeyh Küşteri bu kişilerin anısına bu oyunu oluşturur.

Yüzyıllarca Türk halkı içinde sevilen bir tiyatro olan “Karagöz oyununun özellikleri”ni daha kolay öğrenilebilmesi için şu şekilde maddeler halinde sıralamak mümkündür:

Karagöz Oyununun Özellikleri

  1. Oyunu perde arkasında oynatan kişiye “hayalbaz ya da düşsel” denir. Hayalbazın en mühim yardımcısı ise tef çalan yardaktır. Sahnedeki tasvirlerin oynatılması ve seslendirmesi tek şahıs tarafınca yapıldığı için oldukça hayalinin oldukça beceri sahibi biri olması gerekmektedir.
  2. Geleneksel Türk tiyatrosunun bir özelliği olarak bu oyunda da kesinlikle bir yazılı metin yoktur. Şu demek oluyor ki Karagöz doğaçlama olarak oynatılmaktadır. Hayalbaz arkada oyunu tuluata bağlı olarak icra eder. Oyunun metinleri sadece 19. yüzyıldan itibaren yazıya geçirilmeye başlanmıştır.
  3. Geleneksel Türk Tiyatrosunun en mühim ve yaygın bir oyunu olarak karşımıza çıkmaktadır.
  4. Komedi odaklı olan Karagöz ve Hacivat oyunu daha fazlaca taklitlere ve Karagöz’ün söylenen sözleri yanlış anlamasına dayalıdır.
  5. Bu oyun devrin toplumsal yaşamı ile ilgili bizlere mühim ipuçları sunmaktadır. Bilhassa oyunda anlatılanlarla beraber oyun kahramanları Osmanlı İmparatorluğu’nun başkentinin günlük yaşamında görülebilecek unsurlardan oluşmaktadır.
  6. Karagöz oyununda Karagöz ve Hacivat haricinde toplumsal yaşamın içinde de yer edinen Kayserili, Kastamonulu, Rum, Ermeni, Arap ve Kürt şeklinde kişiler bulunmaktadır.
  7. Mevzu olarak daha fazlaca memleketin en büyük problemlerinden olan işsizlik karşımıza çıkmaktadır.
  8. Bu oyuna hem de hayal perdesi ve Küşteri Meydanı da denilmektedir.
  9. Oyun “Giriş, muhavere, fasıl ve bitiş” olmak suretiyle dört bölümden oluşur.
  10. Oyun daha fazlaca üçüncü bölüm olan fasılda ele alınan mevzunun ismiyle anılmaktadır.

Karagöz Oyunu Bölümleri

Karagöz ve Hacivat oyunu dört bölümden oluşmaktadır. Her bölümün kendi özgü belirgin özellikleri bulunmaktadır. Bu bölümler şunlardır:

  1. Mukaddime (Giriş) Kısmı: Oyunun başlamasıyla beraber bu bölüm adım atar. Oyunun başlangıcında perde aydınlanır ve müzik eşliğinde Hacivat bir semai okuyarak sahneye çıkar. Semai okuduktan sonrasında Hacivat, sıkıldığını belirterek Karagöz’ü oyuna çağrı eder. Karagöz’ün sahneye inip Hacivat ile atıştığı yere kadar olan bölüme “Mukaddime” denir.
  2. Muhavere (Söyleşme) Kısmı: Hacivat ve Karagöz’ün karşılıklı olarak atıştığı bölümdür. Bu bölümde Hacivat, Karagöz’e çeşitli sorularla bilmeceler sorar. Bu bölümde sahnede yalnızca Hacivat ile Karagöz yer alır.
  3. Fasıl Kısmı: Gölge oyununun oynandığı aslolan bölüm fasıldır. Burada öteki tiplerin de perdeye çıkmış olduğu görülür. Bu bölümde oynana oyunun mevzusuna gore oyuna bir ad verilir. Oyun bir yerde tıkanır ve sonuçlanır. Böylelikle oyun sonlanmış olur.
  4. Bitiş Kısmı: Oyun bittikten sonrasında sahneye yeniden Hacivat ile Karagöz çıkar. Burada yeniden bir karşılıklı konuşma olur ve Hacivat her oyunda olduğu şeklinde “Yıktın perdeyi eyledin virân. Varayım sahibine haber vereyim hemân” diyerek sahneyi terk eder. Karagöz ise “Her ne kadar sürç-i lisan ettiysek affola.” diyerek oyunu bitirir.

Karagöz Oyunu Karakterleri

Bu oyunda ana karakterlerin haricinde birçok şahıs bulunmaktadır. Bu kişiler ve oyunda temsil ettikleri özellikler ise şu şekildedir:

Karagöz: Okumamış ve eğitim almamış bir tipi temsil eden Karagöz, oyunun en mühim kişisini oluşturmaktadır. Oyun esnasında kendisine söylenen sözleri hep yanlış anlamış olur ve devamlı başını belaya sokar. Oyun da bu davranışlar üstünden şekillenir. Geçim sıkıntısı yaşar ve bulmuş olduğu geçici işlerle uğraşmakla beraber tüm oyunlarda işi olmayan olduğu görülür. Tam bir halk adamıdır, dobra dobra konuşur. Karagöz’ün kişilik özellikleri ele alındığında halkın temsil edilmiş olduğu söylenebilir.

Hacivat: Hacivat ise birazcık eğitim almış, azca da olsa medrese öğrenimi görmüş bir tiptir. Görmüş olduğu eğitimi ve bilgisini çevresindeki insanlara iyi pazarlamayı bilir. Nabza gore şerbet vermeyi bilir şu demek oluyor ki duruma gore değişik davranışlar sergiler. Azca da olsa almış olduğu eğitimde öğrenmiş olduğu Arapça ve Farsça kelimeleri sık sık kullanır.(Bundan dolayı Karagöz, Hacivat’ı devamlı yanlış anlamış olur.) Hacivat çoğu zaman başkalarının bilhassa de Karagöz’ün üstünden geçinmeye çalışır. Hacivat’ın kişilik özellikleri ele alındığında aydın kişileri yansıttığı söylenebilir.

Çelebi: Osmanlı dönemindeki İstanbul Türkçesini iyi bir halde konuşan, eğitim görmüş, varlıklı, mirasyedi ve hovarda bir tipi temsil eder.

Zenne: Geleneksel Türk Tiyatrosunda genel olarak hanımefendilere verilen isim zennedir.

Beberuhi: Oyunda Türkçeyi güzel konuşan, mahallenin yerlisi olan ve devamlı Karagöz’le atışan bir cüce tiptir. Boyu kısadır fakat taktığı uzun şapka ile boyunu uzun göstermeye çalışır.

Tuzsuz Deli Bekir: Gölge oyununun kabadayısıdır. Elinde devamlı bir şişe ve tabanca vardır. Olayların düğümlendiği yerde gelir ve kaba kuvvetle vakaları çözmeye çalışır.

Tiryaki: Elinde devamlı bir tütün sopası bulunduran, afyon çekip etrafta dolaşan bir tiptir. Olayların ortasında uyuyakaldığı görülür.

Himmet: Kastamonulu Himmet olarak da bilinir. Kısa boyludur ve sırtında devamlı baltası olan bir kaba tiptir.

Bu tiplerin yanında; Laz, Kayserili, Rum, Yahudi, Kürt, Arap, Acem, Matiz, Ermeni, Bolulu, Arnavut ve onlarca tip daha bulunur.

Gölge Oyununun Deposu

Gölge oyununun deposu mevzusunda çeşitli rivayetler vardır. Birçok kültürde gölge oyununa rastlanır. Gölge oyunu çeşitli kaynaklara dayandırılarak M.Ö. Çin’de ortaya çıkmış olduğu söylenir. Bu görüşe gore; eşini kaybeden Çin hükümdarının üzüntüsünü azaltmak amacıyla bir sanatçı, hükümdarın eşinin bir tasvirini deriye keser ve akşamları hükümdara canlandırırdı. Buradan tüm dünyaya yayıldığını korumak için çaba sarfeden görüşün yanında bu oyunun Endonezya civarlarındaki Cava Adasından doğduğunu savunanlar da çoğunluktadır.

Karagöz ve Hacivat Hikayesi

Anadolu’ya gölge oyununun Mısır’ın kurtarılışı sonrasında geldiği düşünülür. Gölge oyunundaki Karagöz ve Hacivat oyunu ise üstünde çeşitli rivayetler barındırır. Karagöz ve Hacivat kişiliklerinin gerçek bulunduğunu korumak için çaba sarfeden bu rivayetlerden en kuvvetli olanına gore; Karagöz ve Hacivat Bursa’da 14. yüzyılda Yüce Cami yapımında çalışan işçilerdir. Kendi aralarında devamlı atışan Karagöz ve Hacivat o denli fazlaca dikkat çeker ki tüm işçiler onların atışmasını büyük hayranlıkla izler. Bu atışmalar doğal ki işlerinde yavaşlamasına niçin olur. Caminin gecikmesine sinirlenen Orhan Gazi, mimarın suçu Karagöz ve Hacivat’a atmasıyla tarihe geçecek bu iki şahsiyetin idam edilmesini ister. Karagöz ve Hacivat’ın ölümünden büyük üzüntü duyan işçiler ve Şeyh Küşteri, onların birer tasvirini yaparak perde arkasında oynatmaya adım atar. Cemiyet tarafınca büyük ilgiyle karşılanan bu oyun Türk kültüründeki yerini alır.

Orta Oyunu I Meddah I Karagöz Video

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir