Kök Nedir? (Kelime Kökleri – Sözcük Kökleri)

Türkçe yapısı itibariyle eklemeli bir dil olduğundan anlam ifade edebilen en ufak yapı birimi kelimeye çeşitli ekler getirilerek yeni ve değişik anlamlar kazandırılır. Sözcüklerin üstlerine aldıkları tüm çekim-yapım eklerinin çıkarılması sonrasında ortada kalan ve daha da parçalanamayan anlamlı söz birimine “Kök” denir. Doğrusu özetleyecek olursak anlam ifade eden en ufak dil birimine kök denilmektedir.

Mesela “Gözlükçü” kelimesini ele alalım. Bu türemiş bir sözcüktür kısaca kelime köküne yapım ekleri getirilmiştir. Bu kelimeyi şu şekilde parçalayıp köküne kadar inebilmemiz mümkündür:

  • gözlükçü → gözlük → göz.

Örnek sözcüğümüz üstündeki yapım eklerini atarak anlam ifade eden en ufak birimine kadar kısaca “Göz”e kadar gidebildik. Eğer parçalamaya devam etseydik ortaya “gö, g” benzer biçimde anlam ifade etmeyen yapılar çıkacaktı. Bundan dolayı “Göz” anlamlı en ufak birim olduğundan kelime kökü olarak adlandırılır.

Kelime Köklerinin Özellikleri

1) Kelime kökleri bir dilin anlam ifade edebilen en ufak yapı birimidir. 

Anlam ifade edebilen en ufak söz birimi olduğundan kökler kendi içinde parçalanamaz. Yukarıda da ele aldığımız benzer biçimde “Göz” kökünü parçalamak ortaya anlam ifade etmeyen bir birim çıkacaktır.

2) Bir dilde “kökler” daha sonradan oluşturulamaz. Kökler dilin oluşma evresinde ortaya çıkmıştır.

Bir dilde kökler sonradan üretilemez, köklerin ortaya çıkışı dilin oluşum evresinde olmuştur. Mesela; “alt, sırt, ana, bağır-, elma, itimat” benzer biçimde kökler Türkçemizde fazlaca eskiden beri kullanılmaktadır. Eğer yeni sözcükler türetilmek istenirse bunlar köklere eklerin getirilmesiyle gerçekleşir.

3) Her kelimede ne olursa olsun bir “Sözcük kökü” bulunmaktadır. 

Kelime kökleri bir dilin anlam ifade eden temel ögesidir ve bu bakımdan dilin çekirdeğini ifade eder. Kökün bulunmadığı bir kelimenin varlığı söz mevzusu değildir.

4) Türkçe sondan eklemeli bir dil olduğundan kökler ne olursa olsun sözcüğün başlangıcında yer verilmiştir.

Lügatımızda kelimeler sadece sonlarına ek alabilmektedir. Bu Türkçenin en temel özelliklerinden biridir. Eğer dikkat ederseniz lügatımızda “balık-çı, yaş-lı, kir-li, sev-gi benzer biçimde…” kelimelerin sadece sonlarına ek getirilebilmektedir.

5) Kökün taşımış olduğu anlam daha sonradan gelen eklerle beraber oluşturulan yeni anlamla ilişkili olmak zorundadır.

Eğer bir kökten yapım ekleri yardımıyla yeni bir kelime türetilecek olursak ortaya çıkacak yeni anlamın “kök anlam” ile ilgisinin bulunması gerekmektedir.

Mesela “Su” köküne “-luk” yapım ekini getirirsek ortaya su kabı manasında “Suluk” sözcüğü çıkacaktır. Su ile suluk kelimeleri birbiriyle ilgili söz birimleridir. Sadece “Elmas” sözcüğünün kökü “Elma” değildir. Bundan dolayı “Elma ile Elmas” içinde herhangi bir anlam bağlantısı yoktur.

6) Türkçede kökler çoğu zaman tek hecelidir.

Türkçemizde kökler incelendiğinde çoğu zaman “al, el, ok, aç-, bu, o, tüt-, yut-, ört-, kalk-, kork- serp-” şeklinde tek heceden oluştuğu görülür. Sadece bunların yanı sıra “getir-, deniz, ilet-, öğren-” benzer biçimde birden fazla heceden oluşmuş kökler de mevcuttur.

Kök Çeşitleri

Türkçede kökler beş değişik başlıkta incelenmektedir. Bu tarz şeyleri şu şekilde sıralamamız mümkündür:

1. İsim Kökü

İsim kökleri tüm evrendeki her türlü canlı ya da cansız varlığı, kavramları ve duyguları kök halinde taşıyan kelimelerdir.

⇒ Bu kökler “-mek/-mak” mastar eklerini alamaz. Eğer bu kelimelere mastar eklerini getirecek olursanız ortaya anlam ifade etmeyen bir kelime çıkacaktır.

  • Ev-mek, kaş-mak, masa, göl, tepe, yön, yüz…

“Yönelmek” sözcüğünü inceleyelim: yönelmek → yönel- → yön. (Parçalarını ayırdıktan sonrasında elimizde kalan anlamlı en ufak parça “yön”dür. Dolayısıyla yön kökü “-mek/mak” master eki alamadığından isim köktür.)

Daha çok informasyon için Ek olarak Bkz → İsim Kökü

2. Eylem Kökü

Bir varlığın, nesnenin ya da kavramın vakit ve mekan bağlamında hareketlerini gösteren kök halindeki kelimelere “Eylem kökü” denir. Bu kökler iş, oluş ve durum bildirmektedir.

⇒ Bu kökler “-mek/-mak” mastar eklerini alırlar.

  • Bil-mek, al-mak, del-mek, düş-mek, iç-, ol-, say-, sön-…

Daha çok informasyon için Ek olarak Bkz → Eylem Kökü

3. Sesteş (Eş Sesli) Kök

Yazılışları aynı fakat anlamları ve görevleri değişik olan sözcükler eş sesli olarak tanımlanmaktadır. Türkçemizde yazılışları aynı olan bu sözcükler kullanıldıkları yere bakılırsa eylem ve isim olabilmektedir. Sadece bunlar aynı anda hem isim hem de eylem kök olamazlar. Bu köklerin isim ya da eylem olup olmamaları sadece cümleye bakılırsa değişebilmektedir.

⇒ Sesteş kökler içinde herhangi bir anlam bağlantısı yoktur.

  • Kazada kırılan tek yer dizdi. (Burada kırılan şey insan dizi olduğundan isim köktür.)
  • Ali boncukları masaya dizdi. (Burada “Dizmek” eylemi olduğundan eylem köktür.)
  • Tüm yıl kazanılmış olduğu parayı tatilde saçtı. (F.K.)
  • Arabanın yükü genellikte saçtı. (İ.K.)
  • Harp bittiğinde mevsim yazdı. (İ.K.)
  • Cebinden defterini çıkarıp notunu yazdı. (F.K.)

4. Ortak Kök

Kendi aralarında bir anlam ilişkisi bulunan ve ortak bir halde cümleye bakılırsa hem isim hem de eylem kökü olarak kullanılan sözcüklere ortak kök denir.

⇒ Sesteşlerin aksine ortak kökler birbiriyle anlam ilişkisi taşımaktadır.

  • Tüm sınıfı tek başına boyadı. (F.K.)
  • Hızlıca fırcayı boyaya daldırdı. (İ.K.)
  • Yapmış olduğu yemeklerin tadını unutamıyorum. (İ.K.)
  • Meşhur aşçıların yaptıkları yiyecekleri tadıyordu. (F.K.)

5. Yansıma Kökler

Doğada bazı canlı ya da cansız varlıkların çıkardıkları seslerin taklidi yöntemiyle oluşmuş olan sözcüklere “Yansıma kök” denir. Yansıma sözcükler hem de isim kökü olarak kabul görür.

  • Pat, küt, miyav…
  • Fısıltı
  • Patırtı
  • Hapşu
  • Hır 

Kelime Kökü Örnekleri

Mevzunun daha net bir halde kavranabilmesi için aşağıda yer edinen cümlelerdeki örnekleri dikkatli bir halde incelemenizi tavsiye ederiz.

(Kelime kökleri koyu olarak gösterilmiştir.)

  • Yarın başımıza nelerin geleceğini bilmiyorduk.
  • Ekonomik gelişmelerden anında haberdar oluyordu.
  • Okulunu üstün başarı ile bitirdi.
  • Derslerine daha çok dikkat etmesini bekliyorum.
  • Yalnız başına an kuşun sevinçsini hissedebiliyorduk.
  • Dışarıdan gelen sesler bir an hepimizi korkutmuştu.
  • Telefonda uzun bir süredir konuşma yapıyordu.
  • Görgüsüzlük → gör-
  • Parasız → ücret
  • Göçebe → göç
  • Yazlık → yaz
  • Geçit → geç-
  • Çözüm → çöz-
  • Satış → sat-
  • Yatak → yat-

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir