KOŞMA (Koşma Nedir? Koşmanın Özellikleri, Koşma Türleri ve Örnekleri)

Öncellikle mevzumuza “Koşma nedir?” sorusunun cevabıyla başlamış olalım: Köken olarak İslamiyet öncesi Türk Edebiyatı’ndaki koşuk türüne dayanan; aşk, ayrılık, ölüm, doğa, kahramanlık benzer biçimde konularının işlendiği halk şiiri nazım biçimine koşma denir.

  • Koşmanın Özellikleri
  • Koşma Örnekleri
  • Koşma Türleri

Halk şiirleri içinde en oldukça sevilen ve tercih edilen nazım şekli koşma olmuştur. İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı’nda yer edinen “koşuk” nazım şeklinin İslamiyet sonrasın aşık seçimi halk şiirindeki devamı ve karşılığıdır. İslamiyet öncesinde bazı törenlerde o devrin din adamları tarafınca kopuz eşliğinde söylenen koşuklar, İslamiyet sonrasında aşıklar tarafınca saz eşliğinde söylenmeye devam edilmiştir. Divan edebiyatı denilince iyi mi ki akla gazel geliyorsa halk edebiyatı denildiğinde de akla gelen ilk şiir türü koşma olmaktadır. Bilhassa koşmanın aşk ve güzellik mevzularını dile getiren güzelleme çeşidi gazele tema olarak oldukça benzemektedir. Bu yüzden gazelin halk edebiyatındaki karşılığı olarak kabul gören nazım şekli koşmadır. Koşmalar dini mevzular haricinde genel anlamda her türlü temada açıklanmıştır. Genel olarak; aşk, tabiat, ölüm, sevgi, güzellik, yalnızlık, kahramanlık, yiğitlik mevzuları işlenmiştir.

Koşma kelimesi “Koş-” fiilinden türemiştir. “Koş-” fiili edebiyat dilinde türkü söylemek manasına gelmektedir. Hatta Divan-ü Sözlük’it Türk‘te “Koş” kelimesi türkü söylemek manasında anlatılmıştır.

Koşma özellikleri

  1. Dörtlük sayısı çoğu zaman 3-5 içinde değişmektedir.
  2. Hece ölçüsüyle yazılan koşmalar çoğu zaman hecenin 8’li ve daha oldukça 11’li kalıbıyla yazılır.
  3. Lirik bir şiir türü olan bu nazım şeklinde aşk, ayrılık, tabiat, cenk, kahramanlık benzer biçimde mevzular işlenir.
  4. Halk şiirinin bir özelliği olarak bu nazım şeklinin de dili halkın anlayabileceği kadar sadedir.
  5. Son dörtlükte şairin mahlası yer alır.
  6. Bu şiirlerde kullanılan kafiye şeması aaab(abab), cccb, dddb, eeeb şeklindedir.
  7. Daha oldukça yarım kafiye tercih edilmiştir.
  8. Mevzularına bakılırsa güzelleme, koçaklama, taşlama ve ağıt isimlerini alır.
  9. İslamiyet öncesi koşuk söyleme geleneğinin devamı şeklindedir.
  10. Divan edebiyatındaki gazelin halk edebiyatındaki karşılığıdır.
  11. Koşmalarda benzetme sanatı çokça kullanılır. Bilhassa sevgili ceylana benzetilir sık sık.
  12. Sözlü bir kalite taşıyan bu şiirler saz eşliğinde açıklanmıştır. 

Koşma Örnekleri

Örnek 1

Uykudan uyanmış şahin bakışlım
Dedim sarhoş musun söylemiş oldu yok yok
Ak ellerin elvan elvan kınalım
Dedim bayram mıdır söylemiş oldu yok yok

 Dedim ne gülersin dedi nazımdır
Dedim kaşın mıdır dedi gözümdür
Dedim ay mı hayata merhaba dedi dedi yüzümdür
Dedim ver öpeyim söylemiş oldu yok yok
Kul Nesimi

Örnek 2

Vara vara vardım ol kara taşa,
Özlem ettin beni kavim kardaşa,
Sebep ne gözden akan kanlı yaşa,
Bir ayrılık, bir yoksulluk, bir ölüm

Nice sultanları tahttan indirdi
Nicesinin gül benzini soldurdu
Nicelerin gelmez yola gönderdi
Bir ayrılık, bir yoksulluk, bir ölüm

Karacoğlan der ki kondum göçülmez
Acıdır ecel şerbeti içilmez
Üç derdim var birbirinden seçilmez
Bir ayrılık, bir yoksulluk, bir ölüm
                                  Karacaoğlan

Koşma Türleri

Mevzularına bakılırsa koşmalar dört başlıkta toplanır: güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt…

Güzelleme: Lirik temalı koşmalardır. Çoğu zaman aşk, ayrılık, hasret, tabiat benzer biçimde duygulara hitap eden bir nazım türüdür. Halk edebiyatında güzellemelerin en güzel örneklerini Karacaoğlan vermiştir. Güzellemelerin Divan Edebiyatındaki karşılığı gazeldir.

Ek olarak Bkz ->  GÜZELLEME

Koçaklama: Harp, kahramanlık ve yiğitlik mevzularını işleyen koşmalardır. Türk Halk Edebiyatında koçaklamaların en güzel örneklerini Köroğlu  ve Dadaloğlu vermiştir.

Taşlama: Bir durumu eleştiren, toplulukların ya da kişilerin aksaklıklarını eleştiren, iğneleyen nazım türüdür.

Ek olarak Bkz ->  TAŞLAMA

Ağıt: İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatında saguların halk edebiyatındaki karşılığı ve devamıdır. Bir kişinin ölümünü ve ölümünden duyulan üzüntüyü dile getiren şiirlerdir. Ağıtın Divan Edebiyatındaki karşılığı mersiyedir.

10.Derslik Mevzuları I Engel I İlahi I Nefes 

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir