Küçük Ünlü Uyumu Nedir? Küçük Ünlü Uyumu Örnekleri

Türkçede bir kelimenin ilk hecesi eğer düz bir meşhur (a, e, ı, i) barındırıyorsa ondan sonraki hecelerde de düz meşhur; eğer bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlüler (o, ö, u, ü) bulunuyorsa ondan sonrasında gelen hecelerde ya dar-yuvarlak (u,ü) ya da düz-geniş ünlüler (a,e) olmasına “Minik Meşhur Uyumu” kuralı denir.

Minik meşhur uyumuyla ilgili kuralın daha net anlaşılması için hazırlamış olduğumuz tablo, bu kuralın akılda kalmasını kolaylaştıracaktır. Tabloda minik meşhur kuralına gore hangi meşhur seslerden sonrasında hangi ünlülerin gelip-gelemeyeceğini görebilirsiniz.

Minik Meşhur Uyumu
 a, e, ı, i →  a, e, ı, i
 o, ö, u, ü
 o, ö, u, ü →  u, ü   a, e
 a, e   a, e, ı, i
 o, ö

Minik Meşhur Uyumu Mevzu Anlatımı

Türkçemizdeki minik meşhur uyumuyla ilgili kuralı iki yönden ele almamız gerekmektedir:

A) Bir sözcüğün ilk hecesinde düz meşhur olan “a, e, ı, i” seslerinden biri var ise bundan sonrasında gelecek hecenin de bu ünlülerden oluşması gerekir. Eğer düz meşhur bulunan bir heceden sonrasında yuvarlak ünlüler olan “o, ö, u, ü” seslerinden biri gelirse o sözcük minik meşhur uyumuna uymaz.

Örnekler

Fidanlık ⇒ i (düz) → a (düz) → ı (düz) -> Uyar

Savunmaa (düz) → u (yuvarlak) → a (düz) -> Uymaz

Mimari ⇒ i (düz) → a (düz) → i (düz) -> Uyar

Kavun ⇒ a (düz) → u (yuvarlak) -> Uymaz 

Ameliyat ⇒ a (düz) → e (düz) → i (düz) → a (düz) -> Uyar

Yalancı ⇒ a (düz) → a (düz) → ı (düz) -> Uyar

Isırmak  ⇒ ı (düz) → ı (düz) → a (düz) -> Uyar

B) Minik meşhur uyumuna gore içinde (o, ö, u, ü) yuvarlak meşhur barındıran bir heceden sonrasında gelen hecede ya (u, ü) yuvarlak ya da (a, e) düz meşhur bulunmalıdır. Minik meşhur uyumunda sözcüğün geneline değil de bundan önceki heceye bakıldığından düz ünlüler olan “a, e”den sonrasında “ı, i” de gelebilmektedir.

Örnekler

Yorgunluk ⇒ (yuvarlak) → u (yuvarlak) → u (yuvarlak) -> Uyar

Müzii ⇒ ü (yuvarlak) → i (düz) → i (düz) -> Uymaz

Ölümlü ⇒ ö (yuvarlak) → ü (yuvarlak) → ü (yuvarlak) -> Uyar

Konsolosluk ⇒ o (yuvarlak) → o (yuvarlak) → o (yuvarlak) → u (yuvarlak) -> Uymaz

Yumurta ⇒(yuvarlak) → u (yuvarlak) → a (düz) -> Uyar

Öğretmen ⇒ ö (yuvarlak) → e (düz) → e (düz) -> Uyar

Kuralcı ⇒ u (yuvarlak) → a (düz) → ı (düz) -> Uyar

Lokanta ⇒ o (yuvarlak) → a (düz) → a (düz) -> Uyar

Görüşme ⇒ ö (yuvarlak) → ü (yuvarlak) → e (düz) -> Uyar

UYARILAR

Başka dillerden Türkçemize girmiş olan sözcüklerde minik meşhur uyumu aranmaz:

  • alkol, otobüs, hekim, tv, profesör, otobiyografi…

Türkçe olmasına karşın minik meşhur uyumuna aykırı sözcükler de vardır:

  • Kavurma, kabuk, kavuşmak, yağmur, balçık, yamuk, yavuz…

⇒ Türkçede “o” ünlüsü bir tek ilk hecede kullanılmaktadır. Bir kelimede ilk hecenin haricinde kullanılan “o” ünlüsü minik meşhur uyumuna aykırıdır.

  • Tv, naylon, limon, telefon, hekim, otobüs, balon… 

Minik Meşhur Uyumuna Uymayan Sözcükler

Yağmur, balçık, yamuk, kavurma, horoz, sosyoloji, psikoloji, istasyon, diyalog, monolog, tiyatro, piyango, tavuk, futbol, sabun, şampuan, mümin, yavuz, avuntu, karpuz, umut, armut, katalog, stüdyo, menü, polis, döviz, gülünç, kabullenmek, naylon, limon…

Minik Meşhur Uyumuna Uyan Sözcükler

Sokak, cadde, muhtar, silgi, defter, tayyare, akıcı, ekmek, güvercin, elma, bulut, ölüm, ördek, üzülmek, ıskalamak, lamba, lazım, sevgi, soygun, sözcük, kelime, kitaplık, ermek, etkilenmek, kalkan, kemer, kızarmak, geniş, genleşmek, hasta, hesap, coşku, fenalık, filizlenmek, çıkar, çakıl, çekmece, tekerlek, takas, takla, takılmak, asılmak, cevaplamak, cetvel, caymak, yeterlilik, yetim, yatak, yaşamak, yaşam, nefes, nefret…

Ek olarak Bkz ⇒ KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU VİDEO SES OLAYLARI

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir