Özne Nedir? Özne Nasıl Bulunur? Özne Örnekleri

Dil bilgisi derslerinde öğrencilerin kim bilir en fazlaca ilgilendikleri konuların başlangıcında “Özne nedir? Cümlede özne iyi mi bulunur? Sözde özne nedir?” benzer biçimde sorular gelmektedir. Yargının oluşması için cümle içinde yüklemle beraber işi gerçekleştiren öge olan özne en mühim unsur olarak karşımıza çıkar.

Özne Nedir?

Cümle içinde yüklemlerin bildirdiği eylemi, işi icra eden insanları ya da varlıkları belirten cümle ögesine özne denir. Her sözcük özne görevinde kullanılamaz. Yalnızca adlar ya da zamirler cümlede özne görevinde kullanılabilir.

Ders kaynaklarında özneyi bulmak için çoğu zaman yükleme “Kim?” ve “Ne?” sorularının yöneltilmesi şeklinde data verilir. (Yüklemler hakkında daha çok data için “Yüklem nedir?” adlı yazımızı okuyabilirsiniz.) Her ne kadar doğru da olsa bu şekilde verilen data, öğrencilerin kafasını karıştıracak türdendir. Bu sebeple “Kim?” ve bilhassa “Ne?” sorularının cevabı bununla beraber nesne de olabilmektedir. Mesela; “Marketten kola aldım.” cümlesine “Ne aldım?” diye sual yöneltirsek alacağımız yanıt “Kola” olacağından aslına bakarsak belirtisiz nesne olan bu sözcüğü özne şeklinde düşünme benzer biçimde bir hataya düşebiliriz.

Yukarıdaki bilgilere istinaden özneleri bulma mevzusunda herhangi bir tuzağa düşmemek adına cümlelere “-an/-en Ne? -an/-en Kim?” şekilinde sorular yöneltmemiz işimizi oldukça hafifletecektir. Şimdi de yukarıdaki örnek cümlemize bu şekilde bir sual yöneltelim: “Marketten kola aldım.Kolayı alan ne?= yanıt alamadık. Kolayı alan kim?= Ben. Gördüğünüz benzer biçimde bu şekilde sorulan sorularda özneyi başka ögelerle karıştırma hatasına düşme şansımız kalmıyor.

Örnekler

  • Ali dün akşamdan beri uyuyor. (Uyuyan kim?= Ali → Özne)
  • Sınavlardan düşük not almak beni üzüyordu. (Üzülen kim?=Ben → Ö.)
  • Bu model oldukça fazlaca sattı. (Satan ne?= bu model → Ö.)
  • Vizyonda fena filmler vardı. (Mevcud ne=Fena filmler → Ö.)

İPUCU ⇒ Öznelerin yalnızca adlardan ya da adların yerine geçen zamirlerden oluşabileceğiniz yukarıda belirtmiştik. Bununla beraber öznelerin bir tek çokluk ve iyelik ekini alabileceğini de unutmamak gerekiyor:

Otomobil kaza yapmış oldu. (Yalın hal)
Otomobilm sabahları çalışmakta zorlanıyordu. (İyelik eki)
Otomobillar zincirleme kaza yapmış oldu. (Çokluk eki)

Özne Çeşitleri

Özneleri genel olarak gerçek ve sözde olmak suretiyle iki başlıkta sınıflandırabiliriz.

a) Gerçek Özne

Etken çatılı cümleler içinde işi icra eden kişinin ya da varlığın açıkça belli olduğu öznelere “Gerçek özne” denir.

  • Görevli, problem çıkaran müşterileri dükkandan çıkardı. (Çıkaran kim?= Görevli → Gerçek Ö.)

⇒ Gerçek özne olan sözcüklerin cümle içinde olmasına ya da gizli saklı bir halde olmasına bakılırsa iki başlıkta incelenir.

  1. Açık Özne: Gerçek özne olan sözcüğün bizzat cümle içinde bulunmuş olduğu öznelerdir. Bu türdeki özneler cümlenin bir ögesi olarak gösterilir.
  2. Gizli saklı Özne: Öznenin cümle içinde bizzat yer almadığı, sadece yükleme ve yüklemin almış olduğu eklere bakılarak bulunabilen öznelerdir. Bu türdeki özneler cümle içinde bizzat bulunmadığından cümlenin bir ögesi olarak değerlendirilmez.

Örnekler

  • Ahmet dün akşam bizlere geldi. 

Yukarıdaki cümlede yükleme “Gelen kim?” sorusunu sorduğumuzda alacağımız yanıt cümlenin içinde yer edinen “Ahmet” adı olacağından açık öznedir.

  • Dün akşam bizlere geldi.

Yukarıdaki cümlede ise yükleme “Gelen kim? şeklinde sorduğumuzda sadece cümlenin haricinde gizli saklı bir “O” cevabı alabiliriz. Özne açık bir halde cümle içinde yer almadığından, gizli saklı bir halde sadece aradığımızda ortaya çıktığından gizli saklı öznedir.

  • Yürüyen merdivenler elektriklerin gitmesiyle ansızın durmuştu. (Duran ne?= Yürüyen merdivenler → Gerçek Ö.)
  • İstediğin cevapları alamayınca kızıyorsun. (Kızan kim?= Sen → Gizli saklı Ö.) 

b) Sözde Özne

Edilgen çatılı cümlelerde işi icra eden gerçek bir kişinin ya da herhangi bir varlığın bulunmamasından dolayı cümlede belirtilen eylemi yapmamış olmasına karşın karşımıza meydana getirilen işten etkilenen özne olarak çıkan sözcüklere “Sözde özne” denir.

Örnekler

  • Merasim için sokaklar süslendi.

Yukarıdaki cümlede meydana getirilen iş “Süslenmek”tir. Sadece meydana getirilen işin kim tarafınca yapıldığı cümlenin yapısı itibariyle belli değildir. Bundan dolayı yükleme yöneltilen “Süslenen ne?” sorusunun cevabı meydana getirilen işten de etkilenen “Sokak” sözcüğü sözde öznedir.

  • Ahmet, yeni mahallesinde dışlandı.

Yukarıda yer edinen cümledeki “Ahmet”, ilk bakışta gerçek özne olarak görünmüş olabilir. Sadece dikkat ederseniz dışlanma eylemini icra eden Ahmet değil, yeni mahallesindeki kişilerdir. Sadece dışlanma eylemini yapanlar belli olmadığından bu eylemden etkilenen “Ahmet” sözde öznedir.

  • Gömlekler ütülendi. (Ütüleyen kim?=Belli değil. Ütülenen ne?=Gömlek(meydana getirilen işten de etkilenmiştir.) → Sözde Ö.)
  • Sınıflar havalandırıldı. (Havalandırılan ne?= Sınıflar → Sözde Ö.)
  • Sınavlar okundu. (Okunan ne?=Sınavlar → Sözde Ö.)

Cümlenin Ögeleri

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir