Robotik Bilimin Babası El Cezeri

Anadolu Selçuklularında bir tek tıp emek harcamaları değil, öteki bilimler mevzusunda da mühim çalışmaların yapıldığını bilmekteyiz. Bunlardan biri de Cezeri’nin çalışmalarıdır.

Artukoğullan zamanında, Diyarbakır’da yaşamış olan Ebu İsmail b. Razza el-Cezeri (yaşamış olduğu tarihler 1181-1206) Kitab fi’-Ma’rifeti’l-Hiyel adlı meşhur eserinde ilk otomatoları öneren şahıs olup, onun emek harcamaları da, öteki bilimsel emek harcamalar benzer biçimde, Anadolu’da bilim adına on iki, on üç ve on dördüncü yüzyıllarda meydana getirilen çalışmaların {hiç de} yabana atılır özellikte olmadığını bizlere kanıtlamaktadır.

El-Cezeri’nin yaşamı hakkında, onun meşhur eseri Kitab el-Hıyal’in başlangıcında, bizzat kendinin verdiği bazı bilgiler haricinde pek bilgimiz yoktur. Burada, yazarımız, Artukoğullarından Nasıreddin’in hizmetinde çalıştığını belirtmektedir. Bu aileye ortalama 25 yıl hizmet ettiğini söyleyen el-Cezerı’nin babası ve ağabeyi de aynı aileye hizmet etmiştir.

Artukluların iki mühim komşusu vardı: Bizanslılar ve Selçuklular. Sadece, bu devlet, bu iki kuvvetli komşusuna karşı kendisini oldukça iyi korumayı bilmiştir; hatta, Haçlı seferlerine de dayanmıştır, sadece Nasıreddin zamanında, Artukoğulları Eyyubilerin akınlarına maruz kalmış ve Salahaddin Eyyübi zamanında yıkılmıştır. El-Cezeri de bu yeni idarenin sarayında çalışmaya adım atmıştır. Bu sarayın kapı süslemeleriyle ilgili yapmış olduğu çalışmaların bazı örneklerini onun söz mevzusu eserinin altıncı kısmında görmek mümkündür.

El-Cezeri, genel olarak, teknoloji mevzusundaki çalışmalarıyla şöhret yapmıştır. Kendisinden ilkin, Helenistik dönemde bu mevzuda, Heron ve Archimedes’in çalışmalarına rastlanmaktadır. Bilim adamımız, Kitab el-Hıyal’de bazen bu iki bilim adamının çalışmalarından söz etmektedir. İslam dünyasında yaşamış ve teknoloji ile ilgilenmiş bilim adamlarından ise bilhassa Beni Musa kardeşlerin çalışmalarından yararlandığı ifade edilmektedir.

El-Cezeri’nin kendisinden ilkin bu mevzuda çalışmış olan bilim adamlarından yararlanmış olması doğaldır, sadece onun diğerlerini ve de kendi devrin de bu teknolojiye ilgi duyup, bu mevzuda emek harcamalar meydana getiren Saati benzer biçimde bilim adamlarını da aşmayı başardığını söylemek mümkündür. Meşhur bilim tarihçi George Sarton meşhur eseri hakkında şöyleki anlatmaktadır: “Bu yaratı, nevinin en seçkin örneğidir ve muhtemelen Müslümanların başarı çizgisinin zirvesi olarak düşünülebilir.”

El-Cezeri, söz mevzusu eseri Kitab el-Hıyal’i 1204 yada 1206 yıllarında kaleme almıştır. Yapıt, altı ana başlık altında toplanmış olup, bu mevzularda çeşidi alet ve düzenekler teklif edilmekte, onların fotoğraf ve şemalarının yanı sıra detaylı açıklamaları verilmekredir. Eserin dünyanın çeşitli yazma kütüphanelerinde yazma nüshası bulunmakta olup, 1991 senesinde Kültür Bakanlığı tarafınca son derecede özenli bir baskısı yayınlanmıştır.

El Cezerî, tam adıyla Ebû’l İz İbni İsmail İbni Rezzaz El Cezerî (ar. أَبُو اَلْعِزِ بْنُ إسْماعِيلِ بْنُ الرِّزاز), Robotik biliminin babası olarak kabul edilen sibernetik üstüne emek harcamalar meydana getiren ilk bilim adamı ve mühendistir. Artuklu Türklerinin Diyarbakır’da yargı sürdüğü yıllarda yaşamıştır.

Özetlemek gerekirse Mevzu Başlıkları

Robotikle İlgili Malum En Eski Kayıt

Batı literatüründe M. Ö. 300 yıllarında Yunan matematikçi Archytas tarafınca buharla çalışan bir güvercin yapılmış olduğu belirtilse de robotikle ilgili malum en eski kayıt, Anadolu’ya âittir. Dünyâ bilim târihi açısından bugünkü sibernetik ve robot biliminde emek harcamalar meydana getiren ilk bilim adamı olan El Cezerî, «Mekanik Hareketlerden Mühendislikte Faydalanmayı İçeren Kitap» (El Câmi-u’l Beyn’el İlmî ve El-Amelî’en Nâfi fî Sınâ’ati’l Hiyel, ar. بَيْنْ اَلْعِلْمِ وَالْعَمَلِ اَلنَّافِعْ فِي صِناعَةُ الْحِيَلْ) adlı eserinde ortaya koydu.

50’den fazla cihazın kullanım esaslarını, yararlanma olanaklarını çizimlerle gösterdiği bu muhteşem kitapta Cezerî, “Tatbikata çevrilmeyen her teknik ilmin, doğru ile yanlış içinde kalacağını” söyler. Bu kitabın orijinali günümüze kadar ulaşamadıysa da, malum 15 kopyasından 10’u Avrupa’nın değişik müzelerinde, 5 tanesi Topkapı ve Süleymaniye kütüphanelerinde yer almıştır. Özetlemek gerekirse Kitab-ül Hiyel adıyla malum eseri altı bölümden oluşur.

Birinci bölümde binkam (su saati) ile finkanların (kandilli su saati) saat-ı müsteviye ve saat-ı zamaniye olarak iyi mi yapılacağı hakkında on biçim; ikinci bölümde çeşitli kap kacakların yapılışı hakkında on biçim, üçüncü bölümde hacamat ve abdestle ilgili ibrik ve tasların yapılması hakkında on biçim; dördüncü bölümde havuzlar ve fıskiyeler ile müzik otomatları hakkında on biçim; beşinci bölümde oldukça derin olmayan bir kuyudan yada akan bir nehirden suyu yükselten âletler hakkında 5 biçim; 6. bölümde birbirine benzemeyen çeşitli şekillerin yapılışı hakkında 5 biçim yer alır. Kuramsal çalışmalardan oldukça ergonomik ve el yordamıyla ampirik emek harcamalar meydana getiren Cezerî’nin kullandığı bir başka yöntem de yapacağı cihazların öncesinden kağıttan maketlerini inşa edip geometri kurallarından yararlanmaktı.

İlk hesap makinesinden asırlar ilkin aynı sistemle çalışan benzer bir mekanizmayı, geliştirdiği saatte kullanan Cezerî, bir tek otomatik sistemler kurmakla kalmamış, otomatikman çalışan sistemler içinde denge oluşturmayı da başarmıştı.

Cezerî, Jacquard’ın otomatik kontrollü makinelerin ilki sayılan otomatik dokuma tezgahından 600 yıl ilkin değişik haznelerdeki suyun seviyesine bakılırsa ne süre su dökeceğine, ne süre meyve ve içecek sunacağına kabul eden otomatik hizmetçiyi geliştirdi. Bâzı makinelerinde hidro mekanik etkilerle denge kurma ve harekette bulunma sistemine yönelen Cezerî, bâzılarında ise şamandıra ve palangalar içinde dişli çarklar kullanarak karşılıklı etkileme sistemini kurmaya çalıştı. Kendiliğinden çalışan otomatik sistemlerden sonrasında su gücü ve tazyik etkisinden yararlanarak kendi kendine denge kuran ve ayarlama meydana getiren dengeyi oluşturması, Cezerî’nin otomasyon mevzusundaki en mühim katkısıdır. Bugün sibernetiğin ve bilgisayarın ilk adımlarını attığı ve ilk robotu yapmış olup çalıştırdığı kabul edilen Ebû’l İz El Cezerî, Anadolu’da yaşadı.

Kitab-ül Hiyel 6 bölümden oluşmaktadır:

Kitab-ül Hiyel den örnekler

  • Otomatik Kuşlar
  • Filli saat
  • Otomatik yüzen kayık ve çalgıcılar
  • Birbirine şerbet ikram eden iki şeyh
  • Dört çıkışlı iki şamandıralı otomatik sistem
  • İki bölümlü testi (termos)
  • Otomatik su akıtma, ikramda bulunma ve kurulama makinası
  • Su çarkı kepçe mekanizması
  • Motor-kompresör mekanizması
  • Su çarkı su dolabı

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir