Selçuklularda Çift Başlı Kartal Motifi

Mezopotamya, Mısır, Anadolu, Kafkasya, İran, Avrupa hatta ABD ve Uzak Doğu’da kurulmuş eski çağ medeniyetlerinden itibaren birçok devlette rastlantı edilen çift başlı kartal sembolü, dünyanın en eski ikonografik öğelerinden biridir.

Çift başlı kartalın, tarih süresince değişik coğrafyalarda kurulan, değişik etnik, dinî ve sosyo-kültürel yapılara haiz toplumlar tarafınca benimsenmesi ve gerek sosyo-kültürel hayatta gerekse devlet hayatında yer edinmiş olması dikkat çekicidir.

Başta sanat tarihçileri, kazıbilimci ve tarihçiler olmak suretiyle değişik disiplinlere mensup birçok araştırmacı, çift başlı kartalın eski Türk inançları, Türk mitolojisi, Türk sanatı ve Türk halk edebiyatında da mevcut olup İslamî dönemde dahi varlığını devam ettirdiğini ortaya koymuşlardır. Bu cümleden olmak suretiyle, çift başlı kartalın Türkler tarafınca kullanılan en mühim ve yaygın ikonografik öğelerden biri olduğuna dikkat çeken araştırmacılar, çeşitli Türk şubelerine ilişkin arkeolojik bulgulardan, sanatla alakalı, edebî ve mitolojik malzemelerden hareketle Türklerde kartal ve çift başlı kartal sembollerinin nerelerde kullanıldığı, bu sembollerin dinî, sanatla alakalı, mitolojik ve kültürel özellikleri hakkında fazlaca sayıda emek harcama yapmışlardır.

Özetlemek gerekirse Mevzu Başlıkları

Çift Başlı Kartal’ın Türk Tarihindeki Yeri ve Önemi

Çift başlı kartal sembolünün Türk zamanı bakımından önemi ve ifade etmiş olduğu anlam mevzusunda değişik sav ve görüşler ileri sürülmüştür. Çeşitli araştırmacılar tarafınca ortaya atılan bu sav ve görüşlerden biri, ikonografik bir unsur olan çift başlı kartalın, zaman içinde politik hayata da tesir etmiş olduğu ve çeşitli Türk devletlerinde olduğu benzer biçimde Selçuklularda da “devlet sembolü” yada “hâkimiyet alâmeti” olarak kullanıldığı düşüncesidir.

Türkiye Selçuklu dönemine ilişkin mimarî eserlerde, sikkelerde ve sair sanat eserlerinde rastlantı edilen çift başlı kartal figürlerinden ve İbn Bîbî’nin elEvâmirü’l-Alâ‘iyye fi’l-Umûri’l-Alâ’iyye isminde eserinde yer edinen bazı kayıtlardan hareketle ortaya atılan bu iddianın, bugün itibarıyla genel kabul görmüş olduğu söylenebilir.

İddiaya mehaz teşkil eden kaynak ve verilerin dikkatlice incelenmesiyle ortaya çıkan netice, kanaatimizce çift başlı kartalın Selçuklular döneminde “devlet sembolü”, hatta “hâkimiyet alâmeti” olarak kullanıldığı düşüncesini, bir kez daha gözden geçirmeyi lüzumlu kılmaktadır.

Selçuk Devlet Sembolü Çift Başlı Kartal

Kartal ve çift başlı kartal, ikonografik bir unsur olarak sair toplumlarda olduğu benzer biçimde, Türklerde de çeşitli yerlerde kullanılmıştır. Sadece bu ikonografik öğenin bilhassa Selçuklular yada Türkiye Selçukluları döneminde “devlet sembolü” yada “hâkimiyet alâmeti” olarak kullanıldığı düşüncesi,

  1. Başlı başına bir anakronizm hatası olması,
  2. Söz mevzusu simge ve sembollerin kullanım şekillerinin, hukuken Ortaçağ Türk İslam devletlerinde mevcut “hâkimiyet alâmeti” telakkisi ve uygulamalarına aykırı bulunması,
  3. İddiaya temel teşkil eden belge ve bilgilerin, mevzuyu tam olarak izaha imkân vermemesi, hatta -bize göre- reddetmesi sebebiyle tekrardan gözden geçirilmelidir.

Çift Başlı Kartal Sembollerinden Örnekler

Kaynak: ÇİFT BAŞLI KARTAL VE SELÇUKLULAR / Erkan GÖKSU

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir