Ses Bilgisi – Ses Olayları, Ses Olayları Örnekleri

Türkçede “Ses vakaları” mevzusuna başlarken mevzunun daha iyi anlaşılabilmesi için sözcüklerde gerçekleşen ses vakalarını “Ünlüler” ve “Ünsüzler” şeklinde iki grupta incelemek mevzunun akılda kalmasını kolaylaştıracaktır. 

Ses Vakaları

  • Meşhur Düşmesi
  • Meşhur Türemesi
  • Meşhur Daralması
  • Ünsüz Yumuşaması
  • Ünsüz Benzeşmesi
  • Ünsüz Türemesi
  • Ünsüz Düşmesi
  • Kaynaştırma Harfleri
  • n/m Ünsüz Değişimi
  • Büyük Meşhur Uyumu
  • Minik Meşhur Uyumu

Ses Bilgisi

Meşhur seslerle ilgili ses vakaları:

Meşhur sesler ile ilgili ses vakalarını sıralamadan ilkin meşhur sesler ile ilgili bilmenizde fayda olan şu tabloyu sunmakta yarar var:

Meşhur Düşmesi

Meşhur düşmesi çoğunlukla iki heceli kelimelerde görülür. İkinci hecesinde dar meşhur bulunan sözcüklere meşhur ile süregelen bir ek getirildiğinde ikinci hecede bulunan meşhur ses düşmektedir. Bu duruma meşhur düşmesi ya da hece düşmesi denilmektedir.

Omuz -> Omzu
Akıl -> Aklı
Burun -> Burnu
Uyu -> Uyku

* Birleşik sözcüklerin oluşumu esnasında meşhur düşmesi görülebilir.

Kahve + altı -> Kahvaltı
Cuma + ertesi -> Cumartesi

Birleşik fiillerin oluşturulması esnasında “-etmek, -olmak, -eylemek” şeklinde destek fiiller eklendiği sözcükte meşhur düşmesini meydana getirir.

Kayıp + olmak -> Yitmek
Şükür + etmek -> Şükretmek
Seyir + etmek -> Seyretmek

* Son hecesinde dar meşhur bulunan her iki heceli sözcükte meşhur düşmesi olmaz.

Oyun -> Oyunu
Ümit -> Umudu

* Daha çok informasyon için “Meşhur Düşmesi” başlıklı makalemize göz atabilirsiniz.

Meşhur Türemesi

Bazı sözcüklere ek getirildiğinde ekten ilkin meşhur sesin araya girmesine meşhur türemesi denilmektedir. Bilhassa “-cık, –cik” ekleri kendinden ilkin meşhur ses türetmektedir. 

Bir + cik -> Biricik
Dar + cık -> Daracık
Genç + cik -> Gencecik

* Sözcüklerin pekiştirilmesi esnasında da meşhur türemesi gerçekleşir.

Sağlam -> Sapasağlam
Gündüz -> Güpegündüz

Meşhur Daralması

Türkçede “a ve e” ünlüleriyle biten fiillere, şimdiki süre eki “-yor” eki ulaştığında fiilin sonunda yer edinen “a ve e” daralır ve “ı, i, u, ü” seslerine dönüşür. Fiilde görülen bu vakaya meşhur daralması denilmektedir.

Oyna– -> Oynuyor
Planla– -> Planlıyor
Gülme– -> Gülmüyor
Boya– -> Boyuyor
Gözle– -> Gözlüyor

* “yiyecek” ve “demek” fiillerinden sonrasında ek ulaştığında köklerdeki “e” sesi daralır.

Yiyecek
Diyecek
Yiyelim
Diyelim

* Daha çok informasyon için “Meşhur Daralması” başlıklı makalemize göz atabilirsiniz.

Ünsüz seslerle ilgili olan ses vakaları:

Ünsüz Yumuşaması

Türkçe sözcüklerin sonunda “p, ç, t, k” ünsüzleri yer alır ve sözcükten sonrasında da meşhur ile süregelen bir ek gelirse, sonda bulunan ünsüz seslerde bir yumuşama olur. Şu demek oluyor ki sözcük sonundaki “p, ç, t, k” ünsüzleri yumuşayarak “b, c, d, g, ğ”ye dönüşür. Dilde gerçekleşen bu duruma ünsüz yumuşaması denir.

> b yumuşaması: kitap -> kitabı, dolap -> dolabı, 

ç > c yumuşaması: ağaç -> ağacı, burç -> burcu

t > d yumuşaması: ica-> icadı, kilit -> kilidi

> ğ yumuşaması: kulak -> kulağı, köpe-> köpeğin

NOT: Tek heceli sözcüklerin genelinde ünsüz yumuşaması görülmez.

Saç -> Saçı
Çöp -> Çöpü
Süt -> Sütü

* Yumuşamanın olacağı tek heceli sözcükler de vardır:

Taç -> Tacı
Oldukca -> Çoğu

NOT 2: Yabancı kökenli bazı kelimelerde yumuşama kuralı geçerli değildir.

Hukuk -> Hukuku
Millet -> Milleti
Sanat -> Sanatı

* Daha çok informasyon için “Ünsüz Yumuşaması” başlıklı makalemize göz atabilirsiniz.

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)

Türkçede sert ünsüzlerle biten sözcüklerden sonrasında yumuşak ünsüzler olan “c, d, g” ile süregelen bir ek ulaştığında yumuşak ünsüzler sertleşerek ç, t, k” seslerine dönüşür. Bu duruma ünsüz benzeşmesi ya da ünsüz uyumu adı verilmektedir.

Sert ünsüzler: “ç, f, h, k, p, s, ş, t” seslerinden oluşmaktadır. Akılda kalıcılığını kolaylaştırmak adına bu sert ünsüzleri “FıSTıKÇı ŞaHaP” şeklinde kodlayabiliriz.

Simit + ci -> Simii
Kitap + da -> Kitapta
As + gı -> Askı
Unut + gan -> unutkan

Daha çok informasyon için “Ünsüz Benzeşmesi” adlı yazımızı okuyabilirsiniz.

Ünsüz Türemesi

Bazı sözcüklere getirilen “-etmek, -eylemek, -olmak” şeklinde destek fiiller sonrasında ünsüz türemesi gerçekleşir.

His + etmek -> Hissetmek
Hal + olmak -> Hallolmak
Af + etmek -> Affetmek
Red + etmek -> Reddetmek

Ünsüz Düşmesi

Türkçede “k” ünsüzü ile biten bazı kelimelere “-cık, -cik” eki getirildiğinde “k” ünsüzünün düşmüş olduğu görülür. Dildeki bu vakaya ünsüz düşmesi denilmektedir.

Küçük + cük -> Küçücük
Ufak + cık -> Ufacık
Büyük + cek -> Büyücek
Sıcak + cık -> Sıcacık

* Daha çok informasyon için “Ünsüz Türemesi” başlıklı makalemize göz atabilirsiniz.

Kaynaştırma Harfleri (Destek Ünsüzler)

Türkçede iki sesli harf şu demek oluyor ki iki meşhur yan yana gelemez. Bundan dolayı meşhur bir sesle biten kelimeye meşhur ile süregelen bir ek gelirse araya kaynaştırma ünsüzleri girmektedir. Bu durumda araya “y, ş, s, n” ünsüz harfleri gelmektedir.

Vapur + y + i
Yazı + y + ı
Kale + s + i
Ev + i + n + i

n/m Ünsüz Değişimi

Bu kaide çift dudak ünsüzü olan “m” harfi ile damak ünsüzü olan “n” harfinin, “b” ünsüzünün öncesinde yer değiştirmesidir. Türkçede bir hece sonunda yer edinen “n” ünsüzü “b” sesinden ilkin kullanıldığında yerini “m” ünsüzüne bırakır.

nbül -> Sümbül
Penbe -> Pembe
Çenber -> Çember

Büyük Meşhur Uyumu

Türkçede sözcükler içinde yer edinen meşhur harflerin ya tamamen kalınca ya da tamamen ince seslerden oluşması zorunluğuna “Büyük Meşhur Uyumu” denir. Bir kelimenin Türkçe olup olmadığını anlamada kullandığımız en kolay kaide olarak karşımıza çıkmaktadır.

Ek olarak Bkz -> Büyük Meşhur Uyumu

İncelik -> Büyük meşhur kuralına uyar.
Kaılıklı -> Büyük meşhur kuralına uyar.
Tiyatro -> Büyük meşhur kuralına uymaz.
Sinema -> Büyük meşhur kuralına uymaz.

NOT: Türkçe kökenli olmasına karşın bu kurala uymayan sözcükler de vardır: anne, hangi, inanmak…

* Daha çok informasyon için “Büyük Meşhur Uyumu” başlıklı makalemize göz atabilirsiniz.

Minik Meşhur Uyumu

Türkçede bir sözcüğün hecesi eğer düz meşhur şu demek oluyor ki (a, e, ı, i) seslerini içeriyorsa kendisinden sonrasında gelecek heceler de düz meşhur sesleri; eğer sözcüğün bir hecesi yuvarlak meşhur şu demek oluyor ki (o, ö, u, ü) seslerini içeriyorsa kendisinden sonrasında ya “u, ü” ünlülerini ya da “a, e” düz ünlüleri almalıdır. Türkçedeki bu kurala minik meşhur uyumu denir.

  •  Karanlık ⇒ a (düz) → a (düz) → ı (düz) -> Uyar
  • Yorucu ⇒ (yuvarlak) → u (yuvarlak) → u (yuvarlak) -> Uyar
  • Başvuru ⇒ a (düz) → u (yuvarlak) → u (yuvarlak) -> Uymaz
  • Galoş ⇒ a (düz) → o (yuvarlak) -> Uymaz

* Daha çok informasyon için “Minik Meşhur Uyumu” başlıklı makalemize göz atabilirsiniz.

Ek olarak Bkz -> Konu Anlatım Videosu

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir