Sözcük Yapısı, Sözcükte Yapı, Yapı Bakımından Sözcükler

Dil, her geçen gün gelişen toplumun gereksinimlerini karşılamak için kendini devamlı değiştiren canlı bir varlıktır. Gelişen ve değişen toplumun gereksinimlerini karşılamak içinde dil de devamlı bir değişiklik içine girer. Dil, ihtiyaçlara yanıt vermek adına yapım yoluna giderek yeni sözcükler oluşturur. Bundan dolayı sözcükleri kök halinde olanlar, yapım ekini alanlar, başka sözcüklerle birleşenler olmak suretiyle “sözcük yapısı” başlığı ile kategorize edebiliriz.

Yapısına gore sözcükler konusunu şu başlıklarla sınıflandırabiliriz:

SÖZCÜKTE YAPI

Kolay Sözcükler

Türemiş Sözcükler

Birleşik Sözcükler

1) Kolay Sözcükler

Herhangi bir yapım eki almamış, daha rahat bir halde köklerine ayrılamayan ve daima kök halde bulunan kelimelere “Kolay sözcükler” denir. Türemiş ya da birleşik kelimeler grubuna dahil edemeyeceğimiz her kelime rahat sözcük olarak değerlendirilebilir.

Örnekler

İsim asil rahat sözcükler: deniz, masa, saz, duvar, göz, taş, bahçe…

Eylem asil rahat sözcükler: gör-, al-, bak-, sal-, var-, git-, gel-…

Evine dün akşam hırsız girmişti.

(Yukarıda yer cümledeki kelimelerin tamamı rahat yapıdadır.)

2) Türemiş Sözcükler

Kök durumdaki ad ya da fiile yapım ekleri getirilmesiyle yeni kelimelerin oluşturulmasına “Türemiş Sözcük” denir. Türkçede bu yol ile yeni sözcükler türetilmiş olur.

Mesela, “Göz” kökünden yeni sözcükler türetecek olursak;

Göz → Kök (Kolay)
Gözlük → Gözün daha iyi görmesini elde eden vasıta. (Türemiş)
Gözlükçü → Gözlüklerin satılmış olduğu mekan. (Türemiş)

Örnekler

İsim asil türemiş sözcükler: an, köken, birer, kitaplık, kapı, yolcu

Eylem asil türemiş sözcükler: batır-, gözet-, açıl-, öldür-, kopar-, yetiştir-…

Türkçe sevgisini aşılamak önemlidir.

(Yukarıdaki cümledeki tüm sözcükler türemiştir: Türk-çe, sev-gi, aşı-lamak, önem-li) 

3) Birleşik Sözcükler

Türkçede yeni bir sözcük oluşturmanın yollarından biri de sözcükleri birleştirmektir. Birden fazla kelimenin (minimum iki kelime) bir araya gelmesiyle oluşan kalıplaşmış yeni kelimelere “Birleşik Sözcükler” denir. Kalıplaşmış bir halde dilimize yerleşen birleşik kelimelerin içinde herhangi bir ek ya da sözcüğün girmesi mümkün değildir.

Mesela; “Sivrisinek” sözcüğü, “sivri + sinek” sözcüklerinin bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş bir birleşik sözcüktür.

Türkçede birleşik sözcükler çoğu zaman “Birleşik isim, birleşik ödat ve birleşik fiiller” şeklinde oluşturulmaktadır.

Örnekler

Birleşik İsimler: hanımeli, gökkuşağı, ipucu, binbaşı, Kadıköy, ayakkabı, şekerpare…

Birleşik Sıfatlar: başıboş, soğukkanlı, mirasyedi, bazı, aksakal, babayiğit…

Birleşik Fiiller: reddetmek, bakabilmek, alıvermek, namaz kılmak, düşeyazmak, affetmek…

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir