Sözcükte Anlam (Sözcük Anlamı) Konu Anlatımı

Sözcükte anlam konusunu ele almadan ilkin “Sözcük nedir?” sorusunun yanıtını bilmeliyiz. Çeşitli harflerin bir araya gelmesiyle anlamlı bir birim oluşturan yapı birimine sözcük ya da kelime denilmektedir.

Sözcüklerin oluşması ve günümüzdeki kullanım şekillerine erişmesi, uzun seneler devam eden bir süreçten sonrasında meydana gelmiştir. Her dilde kelimeler, seslerin tertipli bir sistemle bir araya gelmesiyle oluşmuştur. Sadece kelimeler kullanıldıkları cümleye bakılırsa farklılık gösterebilmektedir.

Bugün hava soğuk olacakmış. (Gerçek anlam)

Yeni sınıfında oldukça soğuk karşılandı. (Mecaz anlam)

Yukarıdaki örneklere dikkat edilirse ilk cümlede kullanılan “soğuk” kelimesi gerçek anlamında kullanılmıştır. Sadece ikinci cümledeki “soğuk” sözcüğü gerçek anlamının dışına çıkmıştır, şu demek oluyor ki mecazlı kullanılmıştır. İkinci cümledeki “soğuk” kelimesi “beklenilen ilginin gösterilmemesi” şeklinde anlamlandırılabilir.

“Sözcükte Anlam” konusunu aşağıdaki sınıflandırmaya bakılırsa çalışmak daha yararlı olacaktır.

A. Anlam Bakımından Sözcükler

    • Gerçek Anlam
    • Yan Anlam
    • Mecaz Anlam
    • Terim Anlam
    • Ad Aktarması (Mecaz-ı Mürsel)
    • Dolaylama
    • Somut ve Soyut Anlam
    • Güzel Adlandırma

B. Anlam İlişkisi Bakımından Sözcükler

    • Eş Anlamlı Sözcükler
    • Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler
    • Zıt Anlamlı Sözcükler
    • Yakın Anlamlı Sözcükler

SÖZCÜKTE ANLAM

A.Anlam Bakımından Sözcükler

Kelimelerin bir araya gelmesiyle cümleler, cümlelerin bir araya gelmesiyle paragraflar ve paragrafların bir araya gelmesiyle metinler oluşmaktadır. Dikkat edildiğinde metinlerin temelini oluşturan unsurların sözcükler olduğu görülebilir. Bundan dolayı sözcüklerim hangi anlamda kullanıldıklarını bilmek son aşama ehemmiyet teşkil eder. Sözcükler bağlama bakılırsa, şu demek oluyor ki kullanıldıklarını cümleye bakılırsa değişik anlamlar kazanabilmektedir.

Gerçek Anlam

Bir sözcüğün tek başına kullanıldığında tanımlanabilen anlamı, gerçek ya da temel anlam olarak adlandırılır. Kelimelerin lügat anlamı da gerçek anlamdır. Gerçek anlam çoğu zaman sözcüğün akla gelen ilk anlamı da olmaktadır.

Bugünkü antrenmandan sonrasında ayağı şişmişti.

Kalp ameliyatından sonrasında eski sağlığına kavuşmuştu.

Baş ağrısından dolayı geceleri yatamıyordu.

Yukarıdaki örneklerde yer edinen “Ayak, kalp ve baş” sözcükleri gerçek anlamda kullanılmıştır. Dikkat edilirse lügat anlamlarına uygun ve akla gelen ilk anlamda kullanıldıkları görülür.

Yan Anlam

Yan anlamda kullanılan sözcükler gerçek anlamdan yola çıkılarak bir benzerlik sonrasında oluşmuştur. Şu demek oluyor ki bir varlığın adı, biçim olarak ya da işlevsel olarak benzerlik kurulabilen başka bir varlıktan alınmıştır. Burada dikkat edilmesi ihtiyaç duyulan husus, sözcüğün gerçek anlamdan tam olarak kopmamış olmasıdır.

Mesela “İpliği makarasına sardı. cümlesindeki “Sarmak” sözcüğü gerçek anlamda kullanılırken “Çocuklar köpeğin etrafını sardı.” cümlesi gerçek anlamdan yola çıkılarak oluşturulduğundan yan anlam olmaktadır.

Sandalyenin ayağı kırılınca yere düştüm. 

Kalemin başından tutarak sallıyordu. 

Kapının kolu oynayınca korkudan ayağa fırladık.

Yukarıdaki örneklerde yer edinen “Ayak, baş ve kol” sözcükleri insan organlarıdır. Sadece bu cümlelerde bir benzetme sonrasında cansız varlıklara aktarılarak sözcükler gerçek anlamdan yan anlama kaymıştır.

Daha çok informasyon için “Yan Anlam” başlıklı yazımızı okuyabilirsiniz.

Mecaz Anlam

Kelimelerin lügat anlamlarından uzaklaşıp başka bir anlamda kullanılmasıdır. Çoğu zaman somut kelimelerin soyutlaştırılmasıyla kullanılır.

Mesela gerçek anlam bölümünde “Kalp” sözcüğü ile ilgili örnek vermiştik. Aşağıdaki örnekte de bu kelimenin mecazlı halini görebilirsiniz.

Bugün söylediklerin kalbimi oldukça kırdı.

Bu cümlede kalbin bir organ olarak kullanılması, cümledeki şeklinde kırılması mümkün değildir. Bu cümlede kalp, gönül manasında kullanılmıştır.

Yemekler bir saat sonrasında fırından pişmiş olarak çıktı. (Gerçek anlam = Yenebilir duruma gelme)

Bu sektörde pişmiş biri olarak senin fikrini almak isterim. (Mecaz anlam = Deneyim edinme)

Gözüm bu adamı asla tutmadı.

Temiz bir iş sonrasında kutlama yapıyoruz.

Daha çok informasyon için “Mecaz Anlam” başlıklı yazımızı okuyabilirsiniz.

Terim Anlam

Sözcüğün spor, sanat, bilim vb. hususi alanlarda kullanılan ve kazanılan anlamına terim anlam denir.

Teşhis en mühim sanatlardan biridir. (Edebiyat)

Meridyenler içinde 4 dakikalık bir mesafe vardır. (Coğrafya)

Birazdan ikinci perde başlamış olacak. (Tiyatro)

Fenerbahçe sağ taraftan korner kullanacak. (Spor)

Daha çok informasyon için “Terim Anlam” başlıklı yazımıza göz atabilirsiniz…

Mecaz-ı Mürsel (Ad Aktarması)

Bir kelimenin benzetme ilgisi ya da amacı olmaksızın başka bir sözcüğün, ismin yerine kullanılmasına mecaz-ı mürsel denilmektedir. Bir varlık anlatılmak istenildiğinde direkt onun adını vermek yerine, onun bir kısmını ya da başka bir hususi durumunu söyleyerek anlatmaya çalışmamızdır ad aktarması.

Mecaz-ı mürsel yapılırken, iç-dış, parça-bütün, sanatçı-eser şeklinde anlam ilişkileri kurulabilir.

Mesela;

Orhan Pamuk’u sevmiş olarak okurum.

Bu örnekte kastedilen yazarın kitabıdır. Sadece kitap adı yerine yazarın adı söylenerek mecaz-ı mürsel yapılmıştır.

Tayyare Ankara’ya inmek suretiyle alçalmaya başlamıştı. (Ankara derken Esenboğa Havalimanı kastedilmiştir.)

Öğretmen tüm sınıfa ödev verdi. (Sınıftaki öğrencilere)

Bugün Akıllı Müren dinliyorum. (Akıllı Müren’in şarkılarını)

Büroyu taşımak için şirketle anlaştım. (Bürodaki eşyaları)

Bu fikrimizi dünyaya yaymalıyız. (İnsanlara)

Dolaylama

Tek sözcükle anlatılabilecek kavram ve varlıkları birden fazla sözcükle söyleme biçimine dolaylama denir. Daha çok informasyon için “Dolaylama” başlıklı yazımızı okuyabilirsiniz.

Yaşam arkadaşıyla beraber geziye çıkmıştı. (Eşi)

Kara elmasıyla meşhur bir şehrimizdir. (Kömür)

Yavru vatanda bu hafta sonu seçim yapılacak. (Kıbrıs)

Ekip bugün meşin yuvarlığı kaleye göndermeyi başaramadı. (Top)

Somut ve Soyut Anlam

Türkçemizde yer edinen bazı sözcüklerin karşıladığı varlıklar duyu organlarımızla algılanırken bazı kavramlar ise duyu organlarımız tarafınca algılanamamaktadır.

Somut sözcükler duyu organlarımızla algılayabildiğimiz, şu demek oluyor ki dokunabildiğimiz, tadabildiğimiz, duyabildiğimiz varlıkların anlamlarını karşılar.

Kuş, kalem, yıldız, güneş, yağmur, deniz…

Soyut sözcüklerin karşıladığı kavramlar ise beş duyu organımızla algılanamazlar. Biz kavramların varlıklarını sadece düşüncelerimiz yöntemiyle algılayabiliriz.

Mutluluk, üzüntü, akıl, fikir, dil, cesaret, ümit…

Güzel Adlandırma

Söylenmesinden çekinilen, korkulan, ürkülen bazı kavramların ve düşüncelerin başka sözcükler kullanılarak ifade edilmesine güzel adlandırma denir. Güzel adlandırma kimi zaman inançlardan, tabulardan, etik durumlardan dolayı kullanılabilir.

Mesela; halkımız içinde “Cin” sözcüğünü kullanmak yerine “Üç harfliler” demek güzel adlandırma örneğidir.

Mahallenin sevinç deposu olan yaşlanmış dün akşam hakkın rahmetine kavuştu. (Ölmek)

Arkadaşımızın babası ince hastalığa yakalanmıştı. (Verem)

Görme engelli (Kör)

İşitme engelli (Sağır)

Kefen (Yakasız gömlek)

B. Anlam İlişkisi Bakımından Sözcükler

Eş Anlamlı Sözcükler (Anlamdaşlık)

Eş anlamlı sözcükler,  aynı varlığı ya da aynı terimi anlam olarak karşılarlar sadece yazılışlarında şu demek oluyor ki seslerinde farklılıklar vardır. Bir dilde bir kavrama iki değişik isim aynı anda verilmez. Sadece eş anlamlı sözcüklerin oluşması, aynı anlama gelen başka bir sözcüğün yabancı dilden gelmesiyle mümkün olabilir.

Ek olarak Bkz -> Eş Anlamlı Sözcükler

Bilgisiz-bilgisiz

Oturum-oturum

Yürekli-yürekli

Pinti-pinti

Ek-ilave

Yıkıntı-yıkıntı

Yaratı-yapıt

Tembih-öğüt

Nesil-kuşak

Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler

Eş sesli sözcükler her ne kadar anlamları değişik olsa da yazılışları şu demek oluyor ki sesleri birbirine benzeyen kelimelerden oluşur. Yazılışları aynı fakat anlamları birbirinden değişik olan bu sözcüklere sesteş sözcükler de denilmektedir. Türkçemizde 200’den fazla sesteş sözcük olduğu bilinir.

Yaş: Islaklık

Yaş: İnsanın geçirdiği her yıl

Yüz: İnsan suratı

Yüz: Sayı

Bu yoğunluktan bezdim artık. (Bıkmak)

Temizlik bezlerini kuruladım. (Kumaş)

Sıcak havayı gören denize daldı. (Suya atlama eylemi)

Ağacın dallarını budamak gerek. (Ağaç gövdesi)

Gül: Çiçek

Gül: Fiil

Ek: İlave

Ek: Yapmak eylemi

UYARI: “Boya” sözcüğü ile “Boya-” fiili içinde anlam bağlantısı kurulabildiğinden sesteş sözcükler olarak kabul edilmez. Bu tür sözcükler ortak köklü kelimeler olarak adlandırılır. Bundan başka şu sözcüklerde sesteşlik aranmaz: Cenk, sulh, tat, kuru, sıva, itimat, ağrı…

UYARI 2: Türkçede şapkalı meşhur “^” olarak tabir edilen sözcüklerde sesteşlik aranmaz.

Bu akşam kar yağacak.

Bu işten bizim kârımız ne olacak?

Tane -> âdet

Zıt (Karşıt) Anlamlı Sözcükler

Anlam bakımından birbirine karşıt olan, anlamca birbiriyle çelişen kelimelerin bütününe zıt anlamlı ya da bir öteki ifade ile karşıt anlamlı sözcükler denilmektedir.

Zıt anlamlı kelimeleri günlük hayatımızda da çoğunlukla kullanmaktayız. Zıt anlamlı sözcük örnekleri aşağıda yer almıştır. Daha informasyon için “Zıt anlamlı kelimeler” başlıklı yazımıza bakabilirsiniz…

Acı-tatlı, iyi-kötü, zengin-fakir, siyah-beyaz, aşağı-yukarı, yüksek-alçak, uzun-kısa, sıcak-soğuk, az-çok, boş-dolu…

UYARI

Sözcüklere olumsuzluk eki olan “-ma/me” getirilerek zıt anlamlı yapmak doğru değildir.

Söylemek –> Söylememek

Yukarıdaki örnekteki şeklinde “-ma/me” getirilerek kelimenin zıttı değil, sadece olumsuzu yapılabilir.

UYARI II:

Türkçede her sözcüğün eş anlamlısı, sesteşi ya da zıt anlamlısı yoktur.

Yakın Anlamlı Sözcükler

Anlamları aynı şu demek oluyor ki eş anlamlı görünen sadece aralarında azca da olsa anlam farkı bulunan kelimelere yakın anlamlı sözcükler denilmektedir.

UYARI

Eş anlamlı sözcükleri cümle içinde birbirinin yerine kullanabiliriz. Sadece yakın anlamlı sözcükleri cümle içinde birbirinin yerine kullanmamız ifade bozukluğuna neden olur.

İstemek – dilemek

Usanmak – sıkılmak

Uğraşmak – didinmek

 Sözcükte Anlam Mevzu Anlatımı Video

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK YAZILAR
PDF / Slayt
12.Derslik Ders Mevzuları
TYT Türkçe 
AYT Edebiyat

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir