Tanzimat 1. Dönem Sanatçıları (Edebi Kişilikleri, Eserleri)

1860 ile 1895 yılları arasını kapsayan ve Batı edebiyatlarının etkisiyle kendine yeni bir yazınsal yol belirlemiş olan edebiyat dönemine “Tanzimat Periyodu Edebiyatı” denir. Bu dönem edebiyatı kendi içinde değişik özellikler gösterdiğinden iki değişik başlıkta incelenir. 1860-1877 yılları aralığında etkili olmuş “Tanzimat 1. Dönem Sanatçıları” yazınsal kişiliklerinin yanında öğretmen, gazeteci, devlet adamlığı ve yönetici şeklinde mesleklere de haizdir.

Tanzimat edebiyatı birinci dönem sanatçılarının sıralaması şu şekildedir:

  • İbrahim Şinasi (1826-1871)
  • Namık Kemal (1840-1888)
  • Ziya Paşa (1825-1880)
  • Ahmet Mithat Efendi (1844-1912)
  • Ahmet Vefik Paşa (1823-1891)
  • Şemsettin Sami (1850-1904)
  • Direktör Ali Bey (1844-1899)
  • Ali Suavi (1839 – 1878)

Birinci Dönem Tanzimat Sanatçıları

İBRAHİM ŞİNASİ (1826-1871)

  • Tanzimatın önde gelen sanatçılarından biri olarak edebiyatımızın yenileşmesi ve değişmesinde büyük katkıları vardır.
  • Edebiyatımızda yeniliklerin öncüsü olarak tanınmıştır.
  • İlk makalemiz olan “Tercüman-ı Ahval Mukaddimesi”ni yazmıştır.
  • İlk yerli tiyatromuz olan “Ozan Evlenmesi”ni yazmıştır.
  • İlk hususi gazetemiz olan “Tercüman-ı Ahval”i, Agah Efendi ile beraber çıkarmıştır.
  • Atasözlerimizi derleyerek “Durub-ı Emsal-i Osmaniye” adlı kitabıyla yayımlamıştır.
  • Fransızcadan yapmış olduğu şiir tercümeleriyle bu şiirleri edebiyatımıza tanıtanların önderlik yapar.
  • Noktalama işaretini ilk kez kullanan sanatçımızdır.
  • Divan edebiyatının nazım biçimlerini kullanarak şiirde yeni mevzular işlemiştir.
  • Türkçenin sadeleşmesi yolunda çaba göstermiştir.
  • La Fontaine’den fabl çevirileri yaparak geniş kitlelere ulaştırmıştır.
  • Klasisizm akımının tesirinde kalmıştır.

Eserleri:
Tiyatro: Ozan Evlenmesi
Atasözleri Derlemesi: Durub-ı Emsal-i Osmaniye
Düz Yazı: Müntehebat-ı Tasvir-i Efkâr (Gazetedeki yazıları)
Şiir: Müntehabat-ı Eş’ar (Kendi şiirlerinden seçmeler), Çeviri-i Manzume (Tercüme şiiri)

NAMIK KEMAL (1840 – 1888)

  • Türk Edebiyatı’nda “Vatan Şairi” olarak malum Namık Kemal yenilikçi bir sanatçıdır.
  • Çeviri odalarında çalıştığından Batı edebiyatlarını detaylı bir halde araştırma fırsatı bulmuştur.
  • İlk şiirlerinde eski geleneğe bağlı kalmış sadece daha sonraları Şinasi’nin de etkisiyle şiirde alışılmışın dışına çıkmış ve yeni temaları şiire dahil etmiştir.
  • Özgürlük ve vatan temalarını şiire soktuğundan “Vatan Şairi” olarak tanınmıştır.
  • Şiirlerinde daha fazlaca aruz ölçüsünü kullanmıştır.
  • İlk yazınsal romanımız “İntibah”ı yazmıştır.
  • İlk zamanı romanımız “Cezmi”yi yazmıştır.
  • “Tahrib-i Harabat” eseriyle ilk eleştiri örneğimizi vermiştir.
  • Sahnelenen ilk tiyatro oyunumuz olan “Vatan Veya Silistre”nin de yazarıdır.
  • Romantizm akımından etkilenmiştir.
  • Romanlarını romantizm akımının ilkelerine nazaran yazdığından sık sık vakaları kesip kendi fikir ve fikirlerini dile getirmiştir. Bu yüzden romanları teknik açıdan kusurludur.
  • Eseriyle halka ulaşıp onları aydınlatmayı ve eğitmeyi amaçlamıştır.
  • Şinasi ile beraber dilde sadeleşme akımının öncüsü olmuştur.
  • Çeşitli gazetelerde çalışmış ve gazete çıkarmıştır.
  • Eserlerinde toplumsal ve siyasal mevzuları işlediğinden sürgüne gönderilmiştir.

Eserleri:
Roman: 
İntibah, Cezmi
Tarih: Devr-i İstila, Kanije, Osmanlı Zamanı, Silistre Muhasarası, Büyük İslam Zamanı
Tiyatro: Vatan ya da Silistre, Gülnihal, Kara Bela, Akif Bey, Celalettin Harzemşah, Zavallı Çocuk
Yaşam öyküsü: Evrak-ı Perişan (Fatih, Yavuz Sultan ve Selahat­tin Eyyubi’yi anlatır.)
Eleştiri: Renan Müdafaanamesi, Tahrib-i Harabat, Takib-i Harabat, İrfan Paşa’ya Mektup
Hatıra: Magosa Mektupları

ZİYA PAŞA (1829 – 1880)

  • Namık Kemal ve Şinasi ile beraber edebiyatın yenileşmesi için çaba göstermiş sadece sonrasında bu düşüncesinden çıkarak eski edebiyatı savunmuştur.
  • Fikirlerinde tezatlık sebebiyle Namık Kemal’le eski-yeni tartışması yaşamıştır.
  • “Şiir ve İnşa” makalesinde divan edebiyatını eleştirmiş ve halk şiirini savunmuştur.
  • “Harabat” kitabının önsözünde de divan şiirine övgüde bulunmuştur.
  • Terci-i bent ve terkib-i bent nazım biçimleriyle yazdığı şiirleriyle tanınmıştır.
  • Şiirlerinde ağırlıklı olarak aruz ölçüsünü kullanmıştır.
  • Şiirlerindeki bazı dizeler özdeyiş şeklinde bugün bile kullanılmaktadır.
  • Didaktik özellikler taşıyan şiirlerinde felsefi ve tasavvufi mevzuları işlemiştir.
  • “Özgürlük” gazetesini Namık Kemal’le beraber çıkarmıştır.

Eserleri:
Çeviri:
Engizisyon Zamanı, Emil, Tartüffe, Rüya’nın Encamı, Endülüs Zamanı
Şiir: Eş’ar-ı Ziya
Hatıra: Defter-i Amal
Seçki: Harabat
Yazı: Şiir ve İnşa
Hiciv: Zafername
Mektup: Kalıtım Mektupları

AHMET MİTHAT EFENDİ (1844 – 1912)

  • Tanzimat Edebiyatı’nın her iki döneminde yapıt vermiştir.
  • Birçok türde yapıt verse de daha fazlaca romancılığı ve hikayeciliği ile bilinmektedir.
  • Eserleriyle halka ulaşmak istediğinden dönemine nazaran mütevazi bir dil kullanmıştır.
  • Sanat cemiyet içindir anlayışında olmuştur.
  • Realizm ve doğacılık akımından etkilense de daha romantizmin tesirinde kalmıştır.
  • Romantizm akımının etkisiyle eserlerinde olayların arasına girerek kendi düşüncelerini ve duygularını ifade etmiştir. Bu yüzden birçok eseri teknik açıdan kusurlu olarak görülür.
  • “Letaifi-Rivayet” adlı eseriyle edebiyatımızdaki ilk öykü örneğini vermiştir.
  • Çıkardığı Tercüman-ı Hakikat gazetesi uzun bir süre gösterim hayatına devam etmiştir.
  • Oldukça sayıda yapıt yazdığından “yazı makinesi” olarak tanınır.
  • Servet-i Fünun sanatçılarını eleştirerek onlar hakkında “Dekadanlar” başlıklı bir yazı yayımlamıştır.

Eserleri:
Roman: Hasan Mellah, Hüseyin Fellah, Felatun Beyle Yükselti Efendi, Süleyman Musli, Dünyaya İkinci Geliş, Jön Türk, Paris’te Bir Türk, Yeniçeriler, Hemen hemen On Yedi Yaşlarında, Esrar-ı Cinayat, Durdane Hanım (Daha fazlaca sayıda romanı vardır.)
Hikâye: Letaif-i Rivayat, Kıssadan Hisse
Yaşam öyküsü: Beşir Fuat
Tiyatro: Eyvah, Çengi, Çerkez Özdenler
Seyahat: Avrupa’da Bir Cevelan

AHMET VEFİK PAŞA (1823 – 1891)

  • Devrin devlet adamlarından olan Ahmet Vefik Paşa, sanatçı kimliğiyle de tanınmıştır.
  • Moliere’den yapmış olduğu tiyatro çevirileriyle dikkat çeker.
  • Batı tiyatrolarından uyarladığı “Zor Nikâh” ve “Mecburi Doktor” döneminde sahnelenmiş eserlerdendir.
  • Tiyatronun benimsenmesi ve sevilmesi yönünde büyük çaba göstermiştir.
  • Valiliği esnasında Bursa’da yaptırdığı tiyatro binasında kendi emekleriyle tiyatro oyunları sahneletmiştir.
  • Türkçülük fikrinin benimsenmesinde alt yapıyı oluşturan adlardan biri olmuştur.
  • Klasisizm akımından etkilenmiştir.
  • Dil alanında emekler yapmıştır.

Eserleri:
Tiyatro: Zor Nikah, Mecburi Doktor, Tabib-i Aşk, Meraki, Azarya, Bayanlar Mektebi, İnfal-i Aşk, Yor­gaki Dandini, Savruk, Kocalar Mektebi (Eserler Moliere’den çeviri edilmiş ya da uyarlanmıştır.)
Tarih: Şecere-i Türk Çevirisi
Lügat: Lehçe-i Osmanî

ŞEMSETTİN SAMİ (1850 – 1904)

  • Sanatçılığının yanında dil alanında mühim emekler yapmıştır.
  • Türkçenin sadeleştirilmesini savunmuştur.
  • Dilimiz açısından mühim bir yapıt olan Kamus-ı Türkî yazmıştır.
  • Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat adlı eseriyle ilk yerli roman örneğini vermiştir.
  • Batı’daki mühim romanları dilimize çeviri etmiştir.
  • Gazete ve mecmua çıkarmış, gazetecilikle uğraşmıştır.
  • Orhun Yazıtları ile Kutadgu Bilig hakkında mühim emekler yapmıştır.

Eserleri:
Lügat: Kamus-ı Türkî, Kamus-ı Fransevî, Kamus-ı Arabî
Roman: Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat
Ansiklopedi: Kamusü’l Âlâm
Tercüme Romanları: Robinson Crusoe, Sefiller
Tiyatro: Seydi Yahya, Gave, Besa ya da Ahdevefa

DİREKTÖR ALİ BEY (1844 – 1899)

  • Minik yaşlarda Fransızca öğrenen sanatçı birçok bölgede devlet görevlerinde bulunmuştur.
  • Türk tiyatrosunun geliştirilmesinde büyük çaba harcamıştır.
  • İlk gülmece dergilerimizden olan Diyojen’deki yazılarıla dikkat çekmiştir.
  • Halkın konuşmuş olduğu Türkçeyle çeşitli güldürü tiyatroları yazmıştır.
  • Günlük türündeki ilk eserimiz olan “Gezi Jurnali”ni yazmıştır.

Eserleri:
Seyahat-Günlük:
 Gezi Jurnali
Tiyatro: Ayyar Hamza, Tosun Ağa, Geveze Berber, Letafet, Saffet Bey, Konuk-i İstiskal (Hoşlanılmayan Konuk), Kokana Yatıyor
Gülmece: Seyyareler, Lehçetü’l Hakayık

ALİ SUAVİ (1839 – 1878)

  • Halkın içinde kendisini geliştirmeyi başarabilmiş sanatçılarımızdandır.
  • Muhbir gazetesinde mütevazi bir üslupla çeşitli yazılar kaleme almıştır.
  • Ilkin “İslamcılık” fikrini savunur sadece sonrasında bu düşüncesi “Türkçülük”e dönüşür.
  • Edebiyat, felsefe, coğrafya, tarih ve politika şeklinde birçok mevzuda yazı yazmıştır.

Eserleri:
Kamus Ül-Ulum Vel-Maarif (Ansiklopedi)
Hive
Ali Paşa’nın Siyaseti
Hukuk-üş Şevari

Tanzimat 1.Dönem Sanatçıları Kodlama

1. dönem tanzimat sanatçılarının akılda kalmasını kolaylaştırmak için aşağıdaki kodlama sistemini kullanabilirsiniz.

Kodlama: ŞAŞANZA (Şinasi, Ahmet Mithat, Şemsettin Sami, Ahmet Vefik Paşa, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ali Suavi)

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir