Tanzimat Dönemi Edebiyatı (Oluşumu, Özellikleri, Sanatçıları)

Bu yazımızda YKS, KPSS ile Türk Dili ve Edebiyatı derslerinin mevzusu olan “Tanzimat Süreci Edebiyatı“na hazırlık yapmak isteyen öğrencilerimize, bilmeleri gerekenleri hiçbir mühim ayrıntıyı atlamadan kısa fakat öz bir halde aktaracağız. Tanzimat Süreci ile ilgili müfredatta yer edinen ve sınavda görevli bulunduğunu her mevzunun başlığını bu yazımızda bulabileceksiniz. Burada yer edinen bilgilerin haricinde mevzunun daha detaylı ve geniş anlatımlarına ise her başlığın altında bulunan bağlantılar yardımıyla ulaşabileceksiniz. Tanzimat Edebiyatı mevzusunun daha iyi anlaşılabilmesi için devrin toplumsal ve siyasal şartlarını bilmek lüzumlu olduğundan bu edebiyatın oluşum süreciyle mevzumuza başlıyoruz.

Tanzimat Edebiyatı’nın Oluşumu

Osmanlı Devleti, 18.yüzyıldan itibaren bir duraklama ve sonrasında da süratli bir halde gerileme dönemine girer. Bu sürede eski günlerine dönmek için umar arayan devlet adamları ve aydınlar çeşitli düşünceler üretmeye adım atar sadece herhangi bir netice elde edilemez. 19.yüzyıla geldiğimizde bu gerilme sürecinin devam etmesiyle beraber Batılı devletlerin Osmanlı’nın içişlerine de karışmaya başladıkları görülür. Bunu engellemek ve Avrupalıların enerjisini yakalamak için süratli bir yenilik hareketini başlatmanın elzem olduğu sonucuna varılır. Tarihimizde mühim bir dönüm noktası olan 3 Kasım 1839 tarihinde Gülhane Bahçesi’nde adına “Tanzimat” dedikleri bir buyrultu halka duyuru edilir.

Daha detaylı data için: Ek olarak Bkz-> Tanzimat Edebiyatının Oluşumu

Tanzimat Edebiyatı

Osmanlı Devleti’nde köklü değişiklerin yapılmasının ilk adımı olan fermanla beraber Batı’ya bir yöneliş de adım atar. Bu zamanda Osmanlı gençleri Avrupa’ya gönderilerek eğitim almaları sağlanır. Avrupa edebiyatını yakından tanıma şansına haiz olan gençler buradaki eserleri okuyup etkilenirler. Sonraki aşamada çeviri odaları kurularak bu eserlerin Türkçeye çeviri edilmesi gerçekleşir. Bu hazırlık evresinde batı edebiyatlarını özümseyen gençler yeni bir edebiyat geleneğini başlatacak ilk adımı atacaklardır.

Tanzimat Edebiyatı’nın başlangıcı ise Tercüman-ı Ahval gazetesinin çıkarılması olarak kabul edilir.İlk hususi gazetenin yayımlanmasıyla beraber sanatçılar, batıdaki yazınsal eserleri ilkin taklitlerle sonrasında ise örneksiz yazımlarla gazeteler çevresinde yayımlamaya ve halka ulaştırmaya başlarlar. Bundan dolayı yeni edebiyatın oluşması ve özümsenmesi sürecinde gazetelerin son aşama mühim bir oranı vardır.  “Tanzimat Süreci Edebiyatı” ilk hususi gazetenin çıkarıldığı tarih olan 1860 ile 1895 yılları arasını kapsayan dönemdir.

Tanzimat Süreci Özellikleri

  • 1860-1895 yılları arasını kapsayan ve Batılı bir anlayışın hakim olduğu edebiyat dönemleridir.
  • Roman, öykü, tecrübe etme, yazı, eleştiri şeklinde birçok türün ilk örnekleri bu zamanda verilmiştir.
  • Batıda hakim olan özgürlük, eşitlik ve vatan şeklinde kavramlar ilk kez bu zamanda kullanılmıştır.
  • Bu zamanda romantizm, realizm ve doğacılık akımlarının tesiri vardır.
  • Şiirin mevzusu genişletilmiş ve her şey şiirde tema olarak işlenmiştir.
  • Divan Edebiyatı’nın nazım biçimlerinin yanında Batı’dan alınan nazım biçimleri de kullanılmıştır.
  • Kendi içinde iki değişik dönemde incelenir. Birinci dönem 1860-1877, ikinci dönem ise 1877 ile 1895 yılları arasını kapsar.
  • Birinci dönem sanatçılarında dilde sadeleşme çabaları görülürken ikinci dönem sanatçıları bu anlayışı devam ettirmemişlerdir.
  • Bu dönem sanatçıların sanatçı, öğretmen, devlet adamlığı ve gazeteci şeklinde oldukça yönlü özellikleri bulunmaktadır.
  • Edebiyatı halkı aydınlatma ve eğitme de bir vasıta olarak görmüşlerdir.
  • Ek olarak Bkz-> Tanzimat Süreci Özellikleri

Tanzimat 1.Dönem Özellikleri

  • Tercüman-ı Ahval gazetesinin çıkmaya başladığı 1860 ile 1877 yılları arasını kapsar.
  • Divan edebiyatının tesiri devam etmiştir.
  • Sanat cemiyet içindir anlayışı hakimdir.
  • Sanatçılarında dili sadeleştirme çabası bulunur.
  • Devlet adamı sıfatı taşıyan sanatçıları halkı aydınlatma görevini üstlenmişlerdir.
  • Romantizmin tesiri vardır.
  • Bu zamanda birçok türün ilk örnekleri verilmiştir.
  • Ek olarak Bkz-> Tanzimat 1. Dönem Özellikleri

Tanzimat 2.Dönem Özellikleri

  • 1877 ile 1895 yılları arasını kapsar.
  • Sanat sanat içindir anlayışı hakimdir.
  • İlk devrin aksine bireysel mevzulara yönelinmiştir.
  • Dilde sadeleşme çabaları bir kenara atılmış ve daha ağır bir dil kullanılmıştır.
  • Realizm ve doğacılık akımlarının tesiri vardır.
  • Bu zamanda eski-yeni tartışması ön plana çıkmıştır.
  • Gazetelerin önemi azalmıştır.
  • Ek olarak Bkz-> Tanzimat 2. Dönem Özellikleri

Tanzimat Süreci Sanatçıları

Osmanlı Devleti 19.yüzyılda süratli bir yenileşme hareketi başlatınca gençlerini Avrupa’ya göndererek eğitim almalarını ve oralarıdaki gelişimleri takip etmelerini amaçlar. Batı’yı tanıyan sanatçıların oluşturdukları yeni anlayış edebiyat tarihimizin seyrini de değiştirir. Bu edebiyat kendi içinde özelliklerine bakılırsa iki dönemde incelediğimizden sanatçılarını da iki değişik başlıkta incelememiz doğru olacaktır:

Tanzimat 1. Dönem Sanatçıları

  • İbrahim Şinasi (1826-1871)
  • Namık Kemal (1840-1888)
  • Ziya Paşa (1825-1880)
  • Ahmet Mithat Efendi (1844-1912)
  • Ahmet Vefik Paşa (1823-1891)
  • Şemsettin Sami (1850-1904)
  • Direktör Ali Bey (1844-1899)
  • Ek olarak Bkz-> Tanzimat 1. Dönem Sanatçıları

Tanzimat 2.Dönem Sanatçıları

  • Recaizade Mahmut Ekrem (1847 – 1914)
  • Abdulhak Hamit Tarhan (1852 – 1937)
  • Samipaşazade Sezai (1860 – 1936)
  • Muallim Naci (1850 – 1893)
  • Nabizade Nazım (1862 – 1893)
  • Ek olarak Bkz-> Tanzimat 2. Dönem Sanatçıları

Tanzimat Süreci Gazeteleri

Gazeteleri yalnız haberlerin halka aktarıldığı bir mecra olarak görmek ve değerlendirmek büyük bir hata olacaktır. Bilhassa 19.yüzyılda gazete haberlerin halka aktarılmasının yanı sıra halkın aydınlatılması, eğitilmesi ve edebiyatın halka hitap etmesinde kullanılan en mühim araçtı. Bundan dolayı bizim edebiyatımızda köklü değişimlerin ve gelişimlerin yaşanmasında gazetelerin oldukça büyük bir önemi vardır.

Osmanlı Devleti’nde ilk resmi gazete 1831 senesinde Takvim-i Vekayi adıyla çıkar. Sadece daha büyük ehemmiyet arz eden gazete ise 1860 senesinde Agah Efendi ve Şinasi tarafınca çıkarılan Tercüman-ı Ahval’dir. Bizim edebiyatımız açısından bu gazete önemlidir şundan dolayı bununla beraber Batı tarzındaki ilk edebiyatımız olan “Tanzimat Edebiyatı” başlamış olur. Gazetelerle beraber Batı’dan alınan roman, öykü, tecrübe etme, yazı, tiyatro şeklinde yeni türler okuyucusuyla buluşur.

Bu zamanda çıkarılan bazı gazeteler ise şu şekildedir:

  • Takvim-i Vakâyı (1831)
  • Ceride-i Havadis (1840)
  • Tercüman-ı Ahval (1860)
  • Tasvir-i Efkâr (1862)
  • Muhbir (1866))
  • Basiret (1869)
  • İbret (1870)
  • Zaman (1875)
  • Tercüman-ı Hakikat (1878)
  • İkdam (1894)

Ek olarak Bkz-> Tanzimat Süreci Gazeteleri

Tanzimat Süreci’nde Roman

Bu döneme kadar bizim edebiyatımızda mesnevi, halk hikayesi vaka çevresinde oluşan yazınsal metinlerimiz olduğundan sanatçılarımız Avrupa’daki romanlara o kadar da yabancılık çekmemişlerdir. Bu zamanda sanatçılarımız ilk olarak yabancı dillerdeki romanları okumuş, onları özümsemiş ve sonrasında da Türkçemize çeviri etmişlerdir.

Çeviri romanlardan sonrasında aslına bakarsanız aşina olduğumuz roman örneklerini edebiyatımızda ilk kez Tanzimat Süreci’nde görmekteyiz. Tercüme romanlardan sonrasında 1872 senesinde Şemsettin Sami ilk yerli romanımız olan Taaşşuk-ı Talat ve Fıtnat’ı yazar. Gene bu zamanda daha oldukça romantizmin etkisiyle ortaya konulmuş olan romanlar teknik açıdan kusurlu olsa da edebiyatımızda ilk olmaları açısından ehemmiyet arz eder.

  • Telemak – Yusuf Kamil Paşa
  • Taaşşuk-ı Tal’at ve Fıtnat – Şemsettin Sami
  • İntibah – Namık Kemal
  • Cezmi – Namık Kemal
  • Otomobil Sevdası – Recaizade Mahmut Ekrem
  • Karabibik – Nabizâde Nâzım

Ek olarak Bkz-> Tanzimat Süreci’nde Roman

Tanzimat Süreci’nde Öykü

  • Daha ilkin edebiyatımızda yer edinen anlatmaya bağlı metinlerden edindiğimiz tecrübeyle Batı’dan alınan yeni öykü tekniğine kolayca uyum sağlanır.
  • Mevzular daha oldukça günlük yaşamda, tarihten ve etik problemlerden oluşmaktadır.
  • Meddahlığın tesiri ilk hikayelerimiz üstünde etkili olmuştur.
  • Romantizm akımının tesiri görülür.
  • Sanatçıların konularında kendi duygu ve düşüncelerini yansıtmaları sebebiyle bu dönem hikayeleri kusurludur.
  • Ahmet Mithat Efendi, Letaif-i Rivayat eseriyle ilk öykü örneğini vermiştir.
  • Samipaşazade Sezai “Minik Şeyler” adlı kitabıyla batı tekniğine haiz ilk öykü örneğini verir.

Ek olarak Bkz-> Tanzimat Süreci’nde Öykü

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir