Tiyatro Nedir?

Vaka çevresinde oluşan metinlerden önde gelen tiyatro, yaşanmış ya da yaşanması olası vakaları okuyucuya anlatmak yerine sahnede canlandırarak seyirciye aktaran bir yazınsal türdür.

  • Tiyatro Nedir?
  • Özellikleri
  • Tiyatro Türleri
  • Temel Tiyatro Terimleri
  • Dünya Edebiyatında Tiyatro
  • Türk Edebiyatında Tiyatro
  • Geleneksel Türk Tiyatrosu

Tiyatro Nedir?

Bu probleminin üç cevabı bulunmaktadır: Oyun için yazılan metne, oyunun oynandığı binaya ve sahnelenen oyuna, tiyatro diyebilmekteyiz. Aslen ilk başlarda oyunların sahnelendiği mekana bu ad verilirken zaman içinde oyunun kendisine de tiyatro denilmeye başlanmıştır. Bu yüzden tiyatroyu hem bir yazınsal tür hem de bir sanat dalı olarak değerlendirebiliriz. Yazınsal tür olarak olmasa da bu oyunun geçmişi oldukça uzundur. Bu türün ilk örnekleri milattan ilkin Yunanistan’da dini törenler esnasında ortaya çıkmıştır.

Sahne sanatı olarak da adlandırılan türün öteki sanat dallarından ayrılan mühim özellikleri bulunmaktadır. Tiyatro yalnız okunmak için değil oynanmak için de yazılmaktadır. Sadece gene de oynanmaktan ziyade yalnız okunmak için yazılan eserler de bulunmaktadır. Oynanmak için yazılan metinlere tiyatronun yanı sıra “oyun” ve “piyes” olarak da adlandırılabilmektedir.

Tiyatro Özellikleri

→ Tiyatro, göstermeye bağlı yazınsal metinlerdir şu demek oluyor ki yaşanması olası bir vaka sahnede canlandırılır.

→ Piyes adıyla da bilinir.

→ Sahnede gösterilen oyun hem göze hem de kulağa hitap etmiş olduğu için etkileyicilik gücü yüksektir.

→ Vaka, süre, mekan ve kişiler yapı unsurlarını oluşturur.

→ Mevzusuna gore trajedi, dram ve güldürü olarak üçe ayrılır.

→ Tiyatroda günlük konuşma dili kullanılır.

→ Gerçeğe oldukça yakındır.

Tiyatro Türleri

Tiyatroları mevzularına gore başlangıçtan günümüze kadar genel olarak üç başlıkta inceleyebiliriz.

1. Tragedya (Trajedi)

Konusunu tarihten ve efsanelerden alan, ağırlıklı olarak acıklı vakaları mevzu edinen tiyatrolara “Tragedya” denilmektedir. Trajedilerde kişiler Yunan mitolojisindeki Tanrı ve Tanrıçaların yanı sıra kral, kraliçe, prens ve prenses şeklinde soylulardan oluşmaktadır. Bu türde asil kişilere yönelik olduğundan kaba laflara, kavgaya, kanlı görüntülere yer verilmez. Bununla beraber “Üç birlik kuralı” da keskin bir halde uygulanmaktadır. Ek olarak bakınız ⇒ Trajedi

2. Komedya (Güldürü)

Yunanistan’da doğan bir oyun türüdür. Şahıs ve olayların yalnız komik taraflarını ele alıp sahnede canlandıran tiyatro türüne “Komedya” denilmektedir. Mevzularını ise halkın günlük yaşamından almıştır. Gene aynı şekilde kişiler de halkın içinden seçilmektedir. Komedyada kaba laflara, çirkin görüntülere ve argo laflara yer verilir. “Üç birlik kuralı” da uygulanmaktadır. Ek olarak bakınız ⇒ Güldürü

3. Dram

Yaşamın hem acıklı hem de komik taraflarını sahnede göstermeyi amaçlayan çağdaş tiyatronun da başlangıcı olarak kabul gören bir öteki oyun türü de “Dram”dır. Aslen dram türü, trajediye tepki olarak dünyaya gelmiştir. Dramdaki en büyük yenilik ise “Üç birlik kuralı”nın uygulanmaması olarak gösterilebilir. Günlük yaşamdaki herhangi bir mevzu ve günlük hayatta karşılaşılabilecek herhangi biri dramda şahıs olarak seçilebilmektedir. Ek olarak bakınız ⇒ Dram

Temel Tiyatro Terimleri

Erkek oyuncu: Sahnede karakteri canlandıran adam oyuncu.

Kadın oyuncu: Sahnede karakteri canlandıran hanım oyuncu.

Dekor: Eserde tasvir edilenlere yönelik olarak sahneyi oluşturan nesneler.

Diyalog: Oyunda minimum iki kişinin karşılıklı hitabı.

Dublör: Oyundaki yedek oyuncu.

Fasıl: Oyun esnasındaki perde ya da bölümler.

Jest: Oyuncuların sahnede yaptıkları her türlü el, kol, ayak ve gövde hareketleri.

Koro: Oyunlarda hanım ve erkeklerden oluşan ve şarkı söyleyen topluluk.

Kostüm: Sahnede oyuncuların rollerine uygun olarak giyindikleri giyim.

Kulis: Sahnenin arkasında yer edinen ve seyircinin göremediği oda.

Pandomim: Yalnız jest ve mimiklerle meydana getirilen sözsüz oyun.

Perde: Oyunu oluşturan bölümler.

Sahne: Oyuncuların rol için çıktıkları ve oyunun oynandığı bölüm.

Suflör: Oyun esnasında arkadan konuşmaları fısıldayan şahıs.

Tuluat: Metne dayanmayan, doğaçlama oyun.

Tiyatronun Yapı Unsurları

Bir vakaya dayalı olarak oluşturulan tüm yazınsal türlerde olduğu şeklinde bu oyun türünde de “Mevzu, şahıs, süre ve mekan” şeklinde ögeler bulunmaktadır.

Vaka (Trajik Örgü): Sahnelenen oyundaki vakalar, tiyatronun konusunu oluşturmaktadır. Oyun içindeki vaka örgüsü hem de “Trajik örgü” olarak da adlandırılır. Vakalar daha ilkin yazılabileceği şeklinde sahnede doğaçlama olarak da gelişebilmektedir. Eserdeki mevzu tarihten ya da günlük dünyadaki herhangi bir vakadan oluşabilmektedir.

Şahıs: Eserde özellikleri ve konuşmaları belirtilmiş olan karakterler kişileri oluşturmaktadır. Eserde yer edinen kişiler sahnede oyuncular tarafınca canlandırılmaktadır. Oyuncuların kabiliyetleri ve roldeki başarıları eserdeki kişilerin tüm özelliklerinin tam olarak sahneye yansıtılmasında belirleyici bir rol oynamaktadır.

Mekan (Sahne): Anlatmaya bağlı yazınsal metinlerde olayların gerçekleştiği bölgeler betimlemeler yapılarak okuyucunun zihninde canlandırılır. Tiyatrolarda ise mekan dekorlarla sahnede seyirciye gösterilir. Piyeste geçen olayların gerçekleştiği bölgeleri canlandırmada kullanılan malzemeler genel olarak “Dekor” olarak adlandırılır. Geçen vakalara uygun olarak sahne düzenlenir.

Çatışma: Oyun içinde vaka örgüsünü geliştiren, kişiler arasındaki mücadeleler, anlaşmazlıklar ve zıtlıklar çatışmayı oluşturur. Çatışmada değişik olguların birbiriyle mücadelesi bulunmaktadır. Çatışma, oyun içinde heyecanı ve seyirci dikkatinin çekilmesini elde eden mühim bir unsurdur Birçok etken oyundaki kişiler içinde belirgin farkların oluşmasını sağlayabilir.

Süre: Olayların gerçekleştiği süre sahnede dekorlarla tasvir edilir. Günümüz tiyatrosunda süre geniş bir zamanı kapsayabilmektedir. Sadece çağdaş tiyatro öncesinde olayların 24 saat süre dilimi içinde gerçekleştiği üç birlik kuralı uzun bir süre bu oyunlarda uygulanmıştır.

Dünya Edebiyatında Tiyatro

Tiyatronun bir sanat olarak doğuşu, Eski Yunan’da şarap tanrısı olan Dionysos adına düzenlenen bağbozumu dini törenlerine dayanmaktadır. Bu törenlerde din adamları koro halinde şarkılar söyleyerek Dionysos’a olan sevgilerini dile getirir ve halka bazı etik öğütler verirlerdi. Koronun tanrısal şarkılar söylemesi zaman içinde birer temsile dönmüş, sahneye çıkan din adamlarının vakaları canlandırmasıyla tiyatro başlamış olur.

Eski Yunan’da ortaya çıkan ilk tiyatro türü trajedi olmuştur ve bu oyunlarda yaşamın yalnız acıklı yönleri ele alınmıştır. Sonrasında güldürü türü ortaya çıkmıştır ki bu oyunlarda da yaşamın yalnız komik yönleri işlenmiştir. 17.yüzyıla kadar trajedi ve komedinin hakimiyeti devam etse de bu yüzyıldan itibaren bu türlerin sarsılmaz kuralları yıkılmıştır. Bilhassa 16.yüzyılda William Shakespeare’ın tiyatro eserleri bu sanata yeni bir görüş açısı kazandırmıştır.

19.yüzyıla gelindiğinde Fransa’da ortaya çıkan dram türünde yaşamın hem acıklı hem de komik yönleri bir arada ele alınmaya başlanmıştır. Bu yüzyılda Victor Hugo, dramın bir tür haline gelmesini sağlayarak bu tiyatronun kurallarını ortaya koymuştur.

Türk Edebiyatında Tiyatro

Türk Edebiyatı’nın çağdaş tiyatro ile tanışması sadece 19.yüzyılın ikinci yarısında mümkün olmuştur. Bu yüzyıla kadar edebiyatımızda yalnız geleneksel tiyatro olarak adlandırılan Karagöz, orta oyunu ve meddah sanatları söz mevzusuydu. Sadece Tanzimat Süreci ile beraber Batı edebiyatlarını yakından takip eden sanatçılarımızın çevirileri ve uyarlamaları ile çağdaş anlamda ilk tiyatro emek harcamaları adım atar.

Türk edebiyatında yazılan ilk tiyatro örneği Şinasi’nin Ozan Evlenmesi adlı eseridir. Sahnelen ilk tiyatro eseri ise Namık Kemal’in Vatan Veya Silistre‘sidir. Cumhuriyet Süreci ile beraber Türk edebiyatında bu türde kuvvetli bir değişiklik görülmüştür.

Geleneksel Türk Tiyatrosu

Her ne kadar bu türün çağdaş örnekleri 19. yüzyılda vatanımızda görülse de oldukca eski bir geçmişi olan “Geleneksel Türk Tiyatrosu“nun önemi edebiyatımız için oldukça fazladır. Geleneksel Türk oyunlarını dört başlıkta inceleyebiliriz.

  1. Karagöz
  2. Orta Oyunu
  3. Meddah
  4. Köy Seyirlik Oyunları

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK YAZILAR
Slayt – PDF
Edebiyat Notları
11.Derslik Edebiyat Mevzuları

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir