Türkistan Millî Mücadelesi ve Basmacı Hareketi

Rus işgallerinin yaşandığı dönemde Türkistan Türkleri (Özbek, Kazak, Kırgız, Türkmen) ile Azerbaycan, Tatar, Kırım, Avar ve Dağıstan benzer biçimde Türk toplulukları içinde bir birlik kurulamadı. 1905 Rus Devrimi’nin ortaya koyduğu ortamda bazı Müslüman aydınların girişimleri ile bu boşluğu doldurmak için kongreler toplandı. Kongreler sonunda oluşturulan 15 kişilik İcra Heyetinin Rusya Müslümanlarının haklı sesini dünyaya duyurma yolundaki tüm girişimleri sonuçsuz kaldı.

Rus Çarlığı’nın Birinci Dünya Savaşı’nı kaybetmesiyle imparatorluğun dağılacağı fikri Rusya Müslümanlarını hareketlendirdi. Cenk ortamında Rusya’nın uyguladığı tedbirler Türkistan’da Alaş Ordacıları ve reformcu aydınları harekete geçirdi.

Rusya’nın seferberlik adı altında Türkistanlıları cephe hizmetlerine alacağının duyulması ile Semerkant’ta toplanan Ceditçiler ilkin bu durumu protesto etmek, sonrasında ayaklanma çıkartmak ve peşinden Türkistan’ın bağımsızlığını duyuru etmek üstünde uzlaştılar. Rusya’nın seferberlik duyuru ederek ortalama 500 bin Türk’ü askere almak istemesiyle Hocent merkezli olarak protestolar başladı. Bu protestoların kanla bastırılması üstüne Temmuz 1916’da Millî İstiklal Ayaklanması başladı. Ayaklanmanın parolası ‘‘Çar ve Ruslar defolun, Müslümanlara özgürlük.” oldu.

17 Nisan 1917’de Taşkent’te toplanan Türkistan Müslüman Kongresi’nde alınan kararlar, Rusların süre kazanma arzusu ve Türklerin hürriyetleri mevzusunda ödün vermemeleri sebebiyle sonuçsuz kaldı. Bu belirsiz ortamda Türkistan’da Bolşevik İhtilali, komünizmin yakıcı savunucuları olan demir yolu işçileri yardımıyla demir yolları süresince hızla yayıldı. Ek olarak mevcut Rus subay ve memurlarının da ihtilalin içinde yer almasıyla rejim değişse de Türkistan’da değişen bir şey olmadı.

Sovyet iktidarı ve Lenin’in temel siyaseti “Ilkin parçala, sonrasında yönet.” anlayışı üstüne kurulmaktaydı. Bu anlayışla Rus Komünist İhtilal Komitesi, Taşkent’te iktidarı ele geçirerek 22 Kasım 1917’de yönetiminde tek bir Türk’ün olmadığı Türkistan Sovyet Komiserliğini kurdu. 1918’de Türkistan Otonom Sovyet Toplumcu Cumhuriyeti Anayasası kabul edildi. 1920’de ise bölgede tamamen Sovyet idaresi kurulmuş oldu.

Basmacı Hareketi: Rusların Hokand Millî Hükûmetini devirmesinin peşinden yaptıkları katliama tepki olarak Ergaş Korbaşı önderliğinde başlatılan Türkistan’ın millî mücadelesidir.

Basmacı Hareketi olarak adlandırılan bu savaşım üç döneme ayrılabilir:

1. 1918-1921 yılları arasındaki dönem
2. Enver Paşa’nın önder olduğu 1921-1922 yılları arasındaki dönem
3. Enver Paşa’nın şehit edilmesiyle süregelen 1922-1935 yılları arasındaki dönem

Türkistan’da 1916’da süregelen isyanlar 1918’de Fergana Vadisi’nin tamamına yayılarak Türkistan millî mücadelesine dönüştü. “Türkistan, Türkistanlılarındır.” parolasıyla yola çıkılan bu mücadelenin temelinde köylüler olmakla beraber sanatkârlar, din adamları ve reformistler de mücadelede yer aldı. Fergana’dan sonrasında Harezm ve Buhara’nın ele geçirilmesi ile millî direniş üç merkezden yürütüldü.

Her korbaşının kendi bölgesinde hükümdarlığını duyuru etmiş olduğu, Türkistan’ın tek bayrak altında toplanmaktan yoksun olduğu bir dönemde, 8 Kasım 1921’de Enver Paşa Buhara’da ortaya çıktı. Burada “tam bağımsız Türkistan” için savaşım etmeye karar verdi. Kısa bir süre sonrasında Basmacı Hareketi’ni tek elde topladı. Bu dönem millî direnişin zirvesi oldu. 1922’de bir baskın neticesinde Enver Paşa’nın şehit edilmesi üstüne üçüncü dönem başladı.

1924’te hareket Ruslar tarafınca bastırılmış olmakla birlikte direniş aralıklarla 1935’e kadar devam etti. 1936’da Sovyet Türk devletleri kurularak SSCB’ye bağlandı ve Türkistan millî mücadelesi tamamen sonlandırıldı.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir