Türklerde Taşra Teşkilatı Yapısı

İslamiyet’ten önceki hükümranlık anlayışını ifade eden “Ülke hanedanın ortak malıdır.” görüşüne uygun olarak Karahanlılarda ikili teşkilat uygulanmaya devam edildi. Ülkenin doğusunu geniş yetkilere haiz hakan yönetirdi. Batıyı ise hakanın hâkimiyetini tanıyan hanedan üyesi yönetim ederdi.

Karahanlılarda ülkenin iki kısmı çeşitli eyaletlere yada vilayetlere ayrılır, yönetici olarak hanedana mensup, tecrübeli kişiler vali olarak atanırdı. Gaznelilerde eyaletlerdeki en yüksek sivil yönetici sahib-i divan, en yüksek askerî görevli ise ordu komutanıdır. İkili teşkilatı uygulamayarak merkeziyetçi yönetimi benimseyen Büyük Selçuklularda ülke toprakları eyaletlere, vilayetlere ve ufak kazalara ayrılmıştı.

Eyaletlere hanedan üyesi melikler, vali ve yönetici olarak görevlendirilirdi. Görevlerine karşılık arazinin resm (vergi) ve öşürlerini maaş olarak alırlardı. Hanedan mensubu olan melikler eyaletlerde bir hükümdar şeklinde hareket ederler; adlarına hutbe okutur, para bastırır, tuğra çeker ve nevbet çaldırırlardı.

Sultan adına bastırılmış para

Beraberlerinde vezir, atabey, yüce hacip, tuğrai şeklinde görevliler bulunurdu. Meliklerin yaşça ufak olanlarının yanına belirleme edilen atabeyler (melik eğitmeni), eyaleti melik adına yönetirken merkezî devletin zayıf anında kendi başlarına emir davranarak devleti zayıflatmışlardır.

Büyük Selçuklularda kazalara “şıhne” adında olan komutanlar atanırdı. Şıhnenin müdafa, güvenlik, yürütme ve vergi toplama görevleri vardı. Ek olarak eyalet merkezinde mülki yönetimsel işleri “amid”, vergi toplama işlerini “amil”, halk ile hükümet arasındaki işleri yürütme görevini “reis”, şehrin belediye işlerini ise “muhtesipler” yapmaktaydı. Türkiye Selçukluları da taşra yönetiminde Büyük Selçukluları örnek almıştı.

Merkez eyaletler “subaşı”, hanedan üyelerinin yönetimindeki eyaletler ise “melik”ler tarafınca yönetilirdi. Meliklerin yönetimindeki eyaletler özerk bir statüde olmakla beraber Büyük Selçuklulardan değişik olarak daha merkezî bir yapıya sahipti.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir