Ünlü Daralması

Meşhur daralması nedir?” sorusunun yanıtını şu şekilde verebiliriz: Türkçede bir kaide olarak “a ve e” geniş ünlüsüyle biten bir fiile şimdiki vakit eki olan “-yor” eki getirildiğinde fiilin sonundaki “a” ünlüsü daralarak “u ya da ı”ya, “e” ünlüsü de “ü ya da i”ye dönüşür. Dilimizdeki bu kurala “Meşhur Daralması” denir.

Meşhur Daralması Örnekleri

Başla +yor → Başlıyor

Yukarıda gördüğünüz fiilde “-yor” eki “a” ünlüsünü daraltarak “ı” ünlüsüne dönüştürmüştür. Meşhur daralması örnek tablosunu detaylıca inceleyelim:

Süsle +yor → Süslüyor
Saçmala +yor → Saçmalıyor
Söyle +yor → Söylüyor
Yaşa +yor → Yaşıyor
Paketle +yor → Paketliyor
Oyna +yor → Oynuyor
İncele +yor → İnceliyor
Dinle +yor → Dinliyor
Yasakla +yor → Yasaklıyor
Ele +yor → Eliyor
De +yor → Diyor
Yi +yor → Yiyor

Meşhur Daralması Püf Noktalar

Süre eki “-yor” -me olumsuzluk ekine gelirse de aynı kaide geçerli:
Gelme +yor → Gelmiyor
Sevme +yor → Sevmiyor
İçme +yor → İçmiyor
Saklama +yor → Saklamıyor

NOT: “Demek” ve “Yiyecek” fillerine ek getirildiğinde aradaki “y” kaynaştırma harfi ,”e” ünlüsünün daralmasına neden olur.

De + y + ecek → Diyecek
Ye + y + ecek → Yiyecek
De+ y + erek → Diyerek
De + y + en → Diyen
Ye + y + ince→ Yiyince

Yukarıdakilere ilave olarak “diyelim, diye; yiyen, yi­yerek, yiyelim, yiye, yiyip vb.” sözcükleri örnek verilebilir. Ek olarak “diyince, deyip” sözcükleri yazılışta daralmaya uğramaz.

NOT: Sonu “a ya da e” geniş ünlüsüyle biten birden fazla heceli fiiller ünlüyle başlamış olan bir ek aldıklarında eylem sonundaki “a ve e” ünlüleri daralır. Sadece bu durum bir tek söyleyişte gerçekleşirken yazıda daralma gerçekleşmez.

Yazımı – (Okunuşu)
Ağlayan – (Ağlıyan)
Söyleyen – (Söyliyen)
Dinleyen – (Dinliyen)
Gelmeyen – (Gelmiyen)
Yaşayacak – (Yaşıyacak)
Gizleyeli – (Gizliyeli)

Yukarıdaki kelimelerin okunuş ve yazılışlarının değişik bulunduğunu unutmamalıyız. Bu kelimeleri okunduğu benzer biçimde yazıya aktarırsak yazım yanlışına niçin oluruz.

UYARI ⇒ Bazı fiiller “-yor” ekini aldıklarında araya “u, ü, ı, i” benzer biçimde destek meşhur gelebilir. Bu şekilde olan örnekleri “a ve e” geniş ünlülerin daralmasıyla karıştırmayınız. Bu mevzuda meydana getirilen en büyük yanlışın bu bulunduğunu unutmayınız.

Yak + (ı) + yor → Yakıyor, (ı) destek ses
Kıskan + (ı) + yor → Imreniyor, (ı) destek ses
Sevin + (i) + yor → Seviniyor, (i) destek ses
Okun + (u) + yor → Okunuyor, (u) destek ses
Yaz + (ı) + yor → Yazıyor, (ı) destek ses

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir