Ünlü Düşmesi

Türkçede yer edinen kelimelerin söyleyiş özelliklerine bağlı olarak kelime içinde yer edinen bazı meşhur harfler kimi zaman düşebiliyor. Meşhur düşmesi ya da hece düşmesi olarak anlatılan durum altı değişik şekilde gerçekleşir.

Meşhur Düşmesi Nedir? (Hece Düşmesi)

1 ⇒ Türkçede yer edinen iki heceli bazı kelimelere ünlüyle başlamış olan bir ek vardığında kelimenin ikinci hecesindeki “ı, i, u, ü” dar ünlüleri düşer. Türkçedeki bu ses vakası “Meşhur Düşmesi” olarak adlandırılır.

Meşhur Düşmesi Örnekleri

  • ız +ı → Ağzım
  • Alın +ı → Alnın
  • Bağır +ı → Bağrı
  • Beniz +i → Benzi
  • Beyin +i → Beyniniz
  • Boyun +u → Boynu
  • Böğür +ü → Böğrü
  • Burun +u → Burnu
  • Fikir+e → Fikre
  • Geniz +i → Genzi
  • Göğüs +ü → Göğsü
  • Gönül +ü → Gönlü
  • Karın +ı → Karnı
  • Nehir +e → Nehire
  • Nesil +e → Nesle
  • Nesir +e → Nesre
  • ul +u → Oğlu
  • Şehir +e → Şehre
  • Tavır +ı → Tavrı
  • Çevir-  → Çevrilmek
  • Devir- → Devrilmek
  • Zülüf +ü → Zülfü
  • Ufuk +a → Ufka
  • Hapis +e → Hapse
  • Yalın +ız → Yalnız

NOT: Ünlüyle başlamış olan ek aldıklarında dar ünlüsü düşen kelimelerle meydana getirilen ikilemelerdeki ikinci kelimenin dar ünlüsü, kelime ek alsa dahi düşmez.

  • Bu vakadan sonrasında burun buruna gelmişlerdir.
  • Bu mesleği oğuldan oğula aktararak günümüze kadar taşıdılar.
  • Mitingdeki coşkuyu şehirden şehire taşıyorlardı.
  • Ağız ağıza
  • Omuz omuza
  • Devirden dönem
  • Nesilden nesile

UYARI: İçeri, dışarı, ileri, şura, bura, ora, yukarı, aşağı benzer biçimde sözcüklere ek getirildiğinde sondaki meşhur harf düşmez.

  • Doğru – Yanlış
  • İçeride – İçerde
  • Dışarıda – Dışarıda
  • İleride – İlerde
  • Şurada – Şurda
  • Burada – Burda
  • Orada – Orda
  • Yukarıda – Yukarda

2 ⇒ Meşhur harfle biten bir kelime, meşhur harfle başlamış olan başka bir kelime ile birleştiğinde yan yana gelen iki ünlüden birisi düşer. Bu şekilde gerçekleşen düşmeye hem de “Aşınma” adı da verilir.

  • Kahve + Altı → Kahvaltı
  • Cuma + Ertesi → Cumartesi
  • Ne + İçin → Niçin
  • Ne + Aslolan → Iyi mi
  • O şekilde + İse → Öyleyse

NOT: Birleşik kelimelerde ünlüler yan yana gelmese de meşhur düşmesi olabilir.

  • Kayın + Ana → Kaynana

3 ⇒ Birleşik fiiller oluşturulurken isimlere gelen “-etmek, -olmak, -eylemek” benzer biçimde destek fiiller isimlerde meşhur düşmesine niçin olurlar.

  • Sabır +etmek → Sabretmek
  • Kayıp +etmek → Yitirmek
  • Kayıp +olmak → Yitmek
  • Emir +etmek → Emretmek
  • Seyir +etmek → Seyretmek
  • Hapis +olmak → Hapsolmak
  • Şükür +etmek → Şükretmek

4 ⇒ “-lA ve Ar” ekleri de geldikleri kelimenin sonundaki meşhur harfin düşmesine niçin olur.

  • Sarı +armak → Sararmak
  • Sızı +lamak → Sızlamak
  • Koku +lamak → Koklamak
  • İleri +lemek → İlerlemek

5 ⇒ Sözcüklere gelen “idi, imiş, ise” ek fiilleri bitişik yazıldığında başlarındaki “i” harfini düşürdüklerinden meşhur düşmesi gerçekleşir.

  • Güzel + imiş → Güzelmiş
  • Kitap + idi → Kitaptı
  • Gelir + ise → Gelirse

6 ⇒ Eski Anadolu Türkçesinde “Bu ara, Şu ara, Ol ara” şeklindeki ödat tamlamaları kaynaşarak günümüzde “Bura(da), Şura(da), Ora(da)” şeklinde zamirleşmiştir. Kısaca “Burada, şurada, orada” sözcüklerinde meşhur düşmesi vardır.

  • Bu + ara → Bura
  • Şu + ara → Şura
  • O + ara → Ora

Ses Vakaları

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir