Ünsüz Benzeşmesi (Ünsüz Sertleşmesi) Nedir?

Türkçemizde bir kelimenin sonu eğer FıSTıKÇı ŞaHaP” ünsüzleri olarak bildiğimiz sert ünsüzlerden biriyle biterse ve kendisinden sonrasında yumuşak ünsüzler olan “c, d, g” yumuşak harfleriyle süregelen bir ek gelirse bu ekin başlangıcında yer edinen “c, d, g” yumuşayarak “ç, t, k“ye dönüşür. Lügatımızda bu kurala “Ünsüz benzeşmesi” ya da bazı “Ünsüz sertleşmesi” denir. Ünsüz benzeşmesi sessiz harflerin yumuşaklık-sertlik özelliklerine dayalı uyumdan dünyaya gelmiştir.

Ünsüz benzeşmesi kuralında dikkat etmeniz gerekenler:

⇒ “f, s, t, k, ç, ş, h, p” ile biten sözcüklerden sonrasında “c, d, g” yumuşak ünsüzleri gelemez.

⇒ Sert ünsüzle biten kelimelere “c, d, g” yumuşak ünsüzleri gelirse dönüşüm şu şekilde gerçekleşir:

c ünsüzü → ç ünsüzüne
d ünsüzü → t ünsüzüne
g ünsüzü → k ünsüzüne sertleşerek dönüşür.

Ünsüz Benzeşmesi Örnekleri

Simit + ci ⇒ Simitçi (Simit kelimesinin sonu “t” sert ünsüzüyle bitmektedir. Bu kelimeye getirilen “ci” ekinin başlangıcında yer edinen “c” yumuşak bir ünsüzdür. Bu durumda yumuşak ünsüz “c” kurala bakılırsa sertleşerek “ç” sert ünsüzüne dönüşür.)

Yap + dı ⇒ Yaptı (Yapdı değil)

Seç + gin ⇒ Seçkin (Seçgin değil)

Türk + ce ⇒ Türkçe

Ağaç + da ⇒ Ağaçta

s + gün ⇒ Küskün

Unut + gan ⇒ Unutkan

s + gaç ⇒ Kısk

Gelmiş + di ⇒ Gelmişti

At + gı ⇒ Atkı

Saf + ca ⇒ Safça

Yurt + daş ⇒ Yurtt

Sanat + cı ⇒ Sanatçı

Git + di ⇒ Gitti

Dolap + da ⇒ Dolapta

Sabah + dan ⇒ Sabahtan

Telif + den ⇒ Teliften

Sokak + da ⇒ Sokakta

Paket + den ⇒ Paketten

Anlat + dı ⇒ Anlattı

Yavaş + ca ⇒ Yavaşça

Çocuk + ca ⇒ Çocukça

Alçak + ca ⇒ Alçakça

Millet + den ⇒ Milletten

Et + cil ⇒ Etçil

Sormak + da ⇒ Sormakt

İPUCU ⇒ Hususi isimlere, sayılara, tarihlere, saatlere ve kısaltmalara gelen ekler de benzeşme kuralına dahildir.

  • Babam bu şirketi 1975’te kurdu.
  • Saat 10.13’te doktorlar fena haberi verdi.
  • Ders kitabım Mehmet’te kaldı.
  • Tatlıları Gaziantep’ten getirdim.
  • Havaalanına gitmek için HAVAŞ’tan yer ayırttım.
  • Bu akşam YÖK’ten fazlaca mühim bir izahat gelecek.

UYARI! Bazı kelimeler bu kurala uymaz. Ünsüz benzeşmesine uymayan kelimeler şunlardır:

  • Üçgen, dikdörtgen, beşgen, çokgen, dörtgen…

UYARI! Birleşik kelimeler bu kurala uyulmaz.

  • Akciğer
  • Gökdelen
  • Ördekgagası
  • Balıkgözü

UYARI! Bağlaç olan “de, da” başlı başına ayrı bir kelime olarak kabul gördüklerinden daima ayrı yazılır ve hiçbir süre “te, ta” şeklinde kullanılmaz.

  • Ahmet te bizlere katıldı. (Yanlış)
    Ahmet de bizlere katıldı. (Doğru)
  • Bakmış ta bulamamış. (Yanlış)
    Bakmış da bulamamış. (Doğru)

Ünsüz Benzeşmesine Uğrayan Ekler

Yukarıda “Ünsüz benzeşmesi nedir?” sorusunun cevabıyla beraber mevzunun daha iyi anlaşılması için “Ünsüz benzeşmesi örnekleri”ni detaylı bir halde verdik. Bu bölümde de Türkçemizde sertleşmeye uğrayan eklerin değişimlerini tablo halinde listelenmiştir:

Ekler ve Çeşitleri Benzeşme Kuralı Sonrasında
Görülen Geçmiş Vakit (-dI, -dU)  -tı, -ti, -tu, -tu ⇒ baktı
Eşitlik Eki (-cA)  -ça, -çe ⇒ büyüe
Ayrılma Hal Eki (-den, -dan)  -tan, -ten ⇒ sınıftan
Bulunma Hal Eki (-de, -da)  -ta, -te ⇒ sokakta
Ödat Eylem Eki (-dIk, -dUk)  -tık, -tik, -tuk, -tük ⇒ 
Ek Eylem (-dIr, -dUr)  -tır, -tir, -tur, -tür ⇒ uzaktır
F.İ.Y.E (-gI, -gU)  -kı, -ki, -ku, -kü ⇒ atkı
F.İ.Y.E (-gaç, -geç)  -kaç, -keç ⇒ kısk
F.İ.Y.E (-gan, -gen)  -kan, -ken ⇒ çalışkan
İ.İ.Y.E (-cil, -cıl, -cul, -cül)  -çil, -çıl, -çul, -çül ⇒ eil
İ.İ.Y.E (-daş)  -taş ⇒ sest
İ.İ.Y.E (-ca, -ce)  -ça, -çe ⇒ Türe
İ.İ.Y.E (-cI, -cU)  -çı, -çi, -çu, -çü ⇒ tüü

YoutubeSes Vakaları ⇐

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir