XVII. Yüzyıl Sonrası Osmanlı Devlet Ekonomisi

XV. yüzyıla kadar tecim yolları büyük seviyede Osmanlı Devleti’nin kontrolü altındaydı. Coğrafî keşifler sonucu Osmanlı’nın Akdeniz ve Karadeniz’deki tecim limanları ehemmiyet kaybederken Atlas Okyanusu’na kıyısı olan Avrupa limanları ehemmiyet kazanmaya adım atmıştır. Ek olarak ABD’nın altın ve gümüşünün Avrupa’ya girmesiyle beraber Osmanlı Akçesi kıymet yitirmiş, bu durum Osmanlı ekonomisini negatif etkilemiştir.

Osmanlı ekonomisinde Tımar Sistemi mühim bir yere sahipti. Bu sistem yardımıyla ordunun temelini oluşturan tımarlı sipahilerin gereksinimleri kırsal nüfustan toplanan ve yerinde harcanan kaynaklarla karşılanabiliyordu. Devlet, başlıca gelir deposu olan tarımsal üretimi Tımar Sistemi’yle denetim edebiliyor, direkt vergi toplama yükünden kurtuluyor ve askerî harcamalara da kaynak bulabiliyordu.

XVI. yüzyılın sonlarına doğru bozulmaya başlamış olan Tımar Sistemi, XVII. yüzyılda da devam etmiştir. Yeterli olmayan kişilere tımar verilmesi, rüşvet ve kayırmacılık benzer biçimde nedenler sistemin bozulmasına sebep olmuştur. Tımar Sistemi’nin bozulmasıyla güvenlik problemi ortaya çıkmış, köylüler ve sipahiler toprağı bırakıp şehre göç etmişlerdir. Bu durum üretimin azalmasına ve ordunun ihtiyaçlarının merkez hazineden karşılanmasına sebep olmuş, bu yüzden bütçe açıkları artmıştır.

Osmanlı Devleti XVII. yüzyılda uzun devam eden ve üst üste kaybedilen savaşlar sebebiyle ekonomik açıdan sıkıntılar yaşamış, devlet bütçesinde açıklar oluşmuştur. Oluşan bütçe açıklarını kapatmak amacıyla halktan yeni vergiler toplanmış, toplanan bu vergiler çeşitli isyanların yaşanmasına sebep olmuştur. Yeni vergi gelirleri de yetersiz kalınca ihtiyaçların karşılanması için kısa ve uzun vadeli borçlanma yoluna gidilmiştir. Aşağıdaki tabloda 1608-1654 yılları aralığında bütçe gelir ve giderleri görülmektedir (Tablo 4.2).

Koçi Bey XVII. yüzyılda Osmanlı ekonomisinin gidişatı ile ilgili Sultan İbrahim’e sunmuş olduğu rapordaki tespitlerinden bir kısmı şöyledir: “Yöneticiler para idaresi ile daha yakından ilgilenmelidir. Ziraatçi sınıfından öğrenim edilen vergilerin oranı yüksektir. Reayanın kuvvetli olması devlet hazinesini de güçlendirecektir.”

Osmanlı Devleti, Tımar Sistemi’nin bozulmasından sonrasında İltizam Sistemi’ne geçmiştir. Bu sistem, devletin vergi kaynaklarının (mukataa) işletilmesinin açık artırma usulü ile belli bir süreliğine mültezim isminde olan görevlilere verilmesine dayanıyordu. İltizam Sistemi’nin amacı, hazineye süratli nakit para girdisi sağlamaktı. Mültezimler vergi verenlere iyi hareket etmek ve vergi gelirlerini artırmaya yönelik çalışmalarda bulunmak zorundaydı. Aksi hâlde mültezimin mallarına el konulur ve mültezimler şiddetle cezalandırılırdı.

İltizam Sistemi’nde sık sık değişen mültezimler, fazla kâr sağlamak amacıyla vergi kaynaklarını talan etmeye başlamışlardır. Bu durumu engellemek ve vergi devamlılığını sağlamak amacıyla vergi kaynaklarının mültezimlere yaşam boyu verilmesi anlamına gelen Malikâne Sistemi’ne geçilmiştir. Bu sistem ayanların kuvvetlenmesine niçin olmuş, devletin karşısında kuvvetli bir zümre ortaya çıkmıştır.

Giderek büyüyen askerî harcamalar karşısında Osmanlı Devleti’nin ekonomisi zor duruma düşmüştür. Bu durumdan kurtulmak isteyen Osmanlı padişahları, kendilerine tahsis edilen iç hazineden merkezî hazineye aktarmalar yapmışlar, sadece meydana getirilen bu aktarmalar da kafi olmamıştır. XVIII. yüzyıla gelindiğinde Osmanlı Devleti eyaletlerdeki bazı mahalli güçlere iltizam vermek zorunda kalmıştır. Mahalli ailelere verilen iltizamlar sonucunda bu aileler, Anadolu ve Rumeli’de merkeze karşı bağımsız sayılabilecek siyasal egemenlik alanları oluşturmuşlardır.

Osmanlı Devleti bozulan ekonomiyi düzeltmek için yeni vergiler koymuş, konulmuş olan vergileri ödeyemeyen halk köylerden şehirlere göç etmiştir. Bunun neticesinde köylerin nüfusu azalmış, şehirlerdeki nüfus artmıştır. Köy nüfusunun eksilmesine bağlı olarak ziraat ürünleri ve köylülerden elde edilmiş vergiler de azalmıştır. Büyük şehirlerde besin sıkıntısı yaşanmış ve işsizler ordusu ortaya çıkmıştır.

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir