Yapım Ekleri

Yapım eki, geldikleri kök, beden ya da sözcüklerin ifade enerjisini geliştiren ve onlara değişik anlamlar kazandıran eklere denir. Türk dilinin zenginleşmesi ve yeni kavramları karşılayabilmesi için yapım ekleri, isim kök ve eylem köklerine getirilenler olarak birbirinden farklılık gösterir. Ek olarak bu ekler türettikleri yeni kelimenin isim ya da eylem olmasına bakılırsa da birbirinden ayrılır.

Yapım eklerini türetme özelliklerine bakılırsa dört ayrı başlıkta ele alacağız:

YAPIM EKLERİ

İsimden İsim Icra eden Ekler

Fiilden İsim Icra eden Ekler

İsimden Eylem Icra eden Ekler

Fiilden Eylem Icra eden Ekler

YAPIM EKLERİ

İsimden İsim Icra eden Ekler

İsimden isim icra eden yapım ekleri, geldikleri isim kök ve gövdelerini gene tür olarak isim icra eden eklerdir.

+A: Eklendiği köke ilgili olma anlamı katar.

Erk + e = erke
Komut+a = komuta

+Aç: Büyütme ya da küçültme anlamı katar.

Ana + = anaç
Kır + = kıraç

+AdAk: Büyütme ya da küçültme anlamı katar.

Cumb + adak = cumbadak

+Ak: Benzetme ve küçültme görevi vardır.

Baş + ak → başak

+An: İlişkili olma, çokluk ve güçlendirme anlamları vardır.

Kök + en → köken
Sap + an → sapan
Er + en → Eren

+Ar / +şAr: Sayılara gelmiş olarak üleştirme sıfatı yapar.

Üç + er → üçer
Altı + şar → altışar
Er + en → Eren

+Ay: 

Eş + ey → eşey
Yüz + ey → yüzey

+CA: Eşitlik, karşılaştırma, benzerlik ilişkisi kurarken isim, zarf ve ödat icra eden ektir.

Hoş + ca → hoşça
İri + ce → büyükçe
Hukuk + ca → hukukça
Mert + ce → mertçe
Türk + ce → Türkçe

+cAk: Küçültme ve sevgi işleviyle ödat, zarf ve isim türetir.

Minik + cek → küçücek
Yalın + cak → yalıncak
Oyun + cak → oyuncak

+CI / +CU: Meslek, iyelik, alışkanlık, inanış anlamları ifade eder.

Odun + cu → oduncu
Gazete + ci → gazeteci
Dava + → davacı
Söz + → sözcü
Mustafa Kemal Atatürk + → Atatürkçü

+CIk / +CUk: Pekiştirme, küçültme, acıma ve sevgi anlamları katar.

Bebe + cik → bebecik
Kedi + cik → kedicik
Beyin + cik → beyincik
Kızıl + cık → kızılcık

+CIn / +CUn: 

Bıldır + cın → bıldırcın
Güver + cin → güvercin

+dAk: Vasıta gereçleri karşılar, hareket sonucunu bildirir.

Fırıl + dak → fırıldak
Işıl + dak → ışıldak
Kıkır + dak → kıkırdak

+dAki: Bulunma eki (+da) ile aitlik ekinin (+ki) birleşmesinden oluşmuştur. Niteleme sıfatı yapar

Bahçe + deki → bahçedeki (çocuk)
Çarşı + daki → çarşıdaki (dükkan)
Biz + deki → bizdeki (kitap)

+DAm: 

Gün + dem → gündem
Yön + dem → yöntem

+DAş: Birlik ve ortaklık anlamlarıyla isim ya da ödat yapar.

Ad + daş → adaş
Soy + daş → soydaş
Ses + deş → sesteş
Yurt + daş → yurttaş

+dIrIk / +dUrUk: Tutan, durduran işini hayata geçirmeye yarar vasıta gereç adları türetir.

Boyun + duruk → boyunduruk

+dIz / +dUz: 

Gün + düz → gündüz
Yıl + dız → Yıldız

+gil / +giller: Akraba, unvanlara gelmiş olarak onlara ilişik olanları gösteren aile adları yapar.

Murat + gil → Muratgil
Amcam + gil → amcamgil
Kedi + gil → kedigil

+Ik / +Uk: 

Gıcık + ık → gıcırık

+Il / +Ul: Yansımalı sözcüklere gelir, bu sözcükler ek almadan ikileme olur.

Gür + ül → gürül (gürül gürül)
Pır + ıl → pırıl

+In / +Un: Vakit bildiren isim ve sıfatlara gelmiş olarak onları vakit zarfı yapar.

Yaz + ın → yazın
Bahar + ın → baharın
Ansız + ın → ansızın
İlk + in → ilkin

+Ir / +Ur: Yansımalı sözcüklere gelmiş olarak yeni kelimeler türetir.

Pat + ır → patır
Şak + ır → şakır
Tak + ır → takır

+(I)l / +(U)l:

Te + il → tekil
Oldukca + ul → çoğul
Yaban + ıl → yabanıl

+la: Yer, arazi adları oluşturur.

Tuz + la → Tuzla
Kum + la → Kumla

+lAk: Ad ve ödat türetir, yer anlamı katar, çeşitli insan tipleri belirtir.

Çay + lak → çaylak
Su + lak → sulak
Diş + lek → dişlek

+lAmA: +la ve +ma ekinin kaynaşmasıyla oluşmuştur. Yer yer zarf görevinde kullanılan adlar türetir.

Balta + lama → baltalama
Şeker + leme → şekerleme
Perde + leme → perdeleme
Köpek + leme → köpekleme

+lAr: Eklendikleri sözcüklere bir aileye aitlik, yer adı şeklinde çeşitli anlamlar katar.

Ayşe + ler → Ayşeler
Japon + lar → Japonlar
Hacı + lar → Hacılar (yer adı)
Ada + lar → Adalar

+lAz: Aşağılama anlamı taşıyan bazı adlar türetir.

Hay + laz → haylaz

+lI / +lU: Haiz olma, ilgili olma, ilişik olma, bir arada olma şeklinde çeşitli anlamlar katar, pekiştirilmiş ikileme oluşturur.

Hesap + → hesaplı
Köpük + → köpüklü
Tunceli + li → Tuncelili
İlgi + li → ilgili
Belli baş, saz söz

+lIk / +lUk: Bir şey için, bir şeyin konulduğu yer, bolluk, bir şeyin çokça olması, meslek adı, makam adı vb. anlamlar oluşturur.

Kömür + lük → kömürlük
Ağaç + lık → ağaçlık
Göz + lük → gözlük
Mimar + lık → mimarlık
Türkçü + lük → Türkçülük
Bir + lik → birlik
Gün + lük → günlük

+mAn: Eklendiği sıfatlara aşırılık anlamı katar.

Koca + man → devasa
Evci + men → evcimen

+(l)msI / +(U)msU: Renklere ve tat bildiren sıfatlara gelir, benzerlik anlamı verir.

Sarı + msı → sarımsı
Kadife + msi → kadifemsi
Bal + ımsı → balımsı

+(l)mtırak / +(U)mtırak: Renklere ve tat bildiren sıfatlara gelir, benzerlik anlamı verir.

Ekşi + mtırak → ekşimtırak
Yeşil + mtırak → yeşilimtırak
Acı + mtırak → acımtırak

+(I)n / +(U)n: İsimlere gelmiş olarak onları ödat yapar. Görevi bakımından vakit bildiren “+In” ekinden ayrılır.

Oy + un → oyun
Karın
Serin

+(I)ncI / +(U)ncU: Sayı adlarına gelmiş olarak onlara sıra anlamı katar.

Bir + inci → birinci
Yirmi + inci → yirminci

+rAk: Eklendikleri sözcükleri oldukça anlamında ödat yapar.

Acı + rak → acırak
Kısa + rak → kısarak
Küçük + rak → ufarak

+sAk: Birleşik bir ektir ve kullanımı oldukça azdır.

Tümsek
Bağırsak
Dirsek

+sAl: Aitlik ve oran sıfatları türeten bir ektir.

Bilim + sel → bilimsel
Kut + sal → mukaddes
Evren + sel → evrensel
Cemiyet + sal → toplumsal

+sI / +sU: İsimlere gelmiş olarak onlardan benzerlik, yakınlık anlamlarında sıfatlar türetir.

Çocuk + su → çocuksu
Maymun + su → maymunsu

+sIk / +sUk: Lügatımızda bir tek birkaç kullanımı vardır.

Süm + sük → sümsük
Ağlam + sık → ağlamsık

+sIl / +sUl: Lügatımızda bir tek birkaç kullanımı vardır.

Damak + sıl → damaksıl

+sIz/ +sUz: İsimlere gelmiş olarak yokluk, eksiklik bildiren negatif ve ikileme şeklinde sıfatlar türetir.

Su + suz → susuz
Ümit + suz → umutsuz
Yorum + suz → yorumsuz
Anasız babasız
İşsiz güçsüz

+sIzIn: İsimlere gelmiş olarak zarf görevinde sözcükler türetir.

Durmak + sızın → durmaksızın
Yorulmak + sızın → yorulmaksızın
Bilmek + sizin → bilmeksizin

+sIzlIk / +sUzlUk : İsimlere gelmiş olarak soyut adlar türetir.

Akıl + sızlık → akılsızlık
Eşit + sizlik → eşitsizlik
Hak + sızlık → haksızlık

+şAr: Üleştirme sıfatı yapar.

Beş + şer → beşer
Yedi + şer → yedişer

+şIn: Renk adlarından benzerlik anlamında ödat türetir.

Sarı + şın → sarı saçlı
Gök + şin → gökşin
Mavi + şin → mavişin

+(I)t /  +(U)t : Lügatımızda birkaç kullanımı vardır.

Dik + it → dikit
Boy + ut → boyut

+tI /  +tU : Çoğu zaman ufak görme anlamlarında kullanılan yapım ekidir.

Fısıl + → fısıltı
Cıvıl + → cıvıltı
homur + tu → homurtu

+(I)z /  +(U)z : İsimlerde ikilik gösteren bir ektir. Bununla birlikte beraber doğma, bir arada olma şeklinde anlamlar katar.

Diz
Omuz
Üç + üz → üçüz

Fiilden İsim Icra eden Ekler

Eylem kök ya da gövdelerine veya isimden türetilmiş eylem gövdelerine gelmiş olarak onları ada dönüştüren eklerdir. Lügatımızda fiilden isim icra eden yapım ekleri ve özellikleri şu şekildedir:

-(y)A: Günümüzde birkaç kullanımı vardır. Bazı ikilemelerde de karşımıza çıkar.

Haberleş + e → haberleşe
Nöbetleş + e → nöbetleşe
Çalışa çalışa
Gide gele

-(y)AcAk: Geldikleri beden ya da kökleri niteleme sıfatı yapar.

Okun + acak → okunacak (kitap)
Gel + ecek → gelecek
Aç + acak → açacak (kalıplaşarak ada dönüşmüş)

-Aç / -ç: Geldikleri fiili sıfata ya da isme dönüştürür.

Büyüt + → büyüteç
Say + → sayaç
Kaldır + → kaldıraç

-AgAn / -AğAn: Geçişsiz eylem köklerine gelir, onları abartma görevinde bir ödat yapar.

Dur + ağan → durağan
Ol + ağan → olağan
İç + egen → içegen

-Ak: Fiillere gelmiş olarak onları ödat ve ad yapar. Birbirinden değişik türetmeler yapar. Yer gösterir, vasıta gereç adı türetir.

Kaç + ak → kaçak
Sula + ak → sulak
Dur + ak → durak
Süz + ek → süzek

-Al / -l: Ödat ve isim yapar.

Kaş + al → kaşal
Çat + al → çatal
Kur + al → kaide

-AlAk: Tekrarlama anlamında sözcükler türetir.

Gez + elek → gezelek
Yat + alak → yatalak
Çök + elek → çökelek

-AlI (-eli): Bir zamandan beri anlamında zarf eylem oluşturur.

Al + alı → alalı
Gel + eli → geleli

-Am: Birkaç kelimede kullanılan ektir.

Diz + em → dizem
Biç + em → biçem
Kur + am → kuram

-AmAç / -mAç: Birkaç kelimede kullanılan ektir.

Dön + emeç → viraj
Yırt + maç → yırtmaç

-AmAk: Yer anlamı katar ve bir adın aralıklarla yapıldığı gösterir.

Aş + amak → aşamak
Kaç + amak → kaçamak

-(y)An: Bir işi yapanı gösteren ödat eylem yapar. Kalıplaşarak ad da olur.

Gez + en → gezen
Kaç + an → kaçan
Çağla + an → çağlayan (kalıplaşmış)

-AnAk: Eskiden beri devam eden, yer gösteren, özellik taşıma şeklinde anlamlar kazandırır.

Gel + enek → anane
Sağ + anak → sağanak
Tak + anak → takanak

-(y)ArAk: Geldikleri fiile zarf görevi katar.

Aç + arak → açarak
Yürüt + erek → yürüterek
Bil + erek → bilerek

-Ari: Birkaç kelime örneği vardır.

Uç + arı → uçarı
Göç + eri → göçeri

-AsI: Bazı kelimelerde kalıplaşarak kaybolan bir ektir.

Çatla + ası → çatlayası
Geber + esi → geberesi
Eli kırılası
Gözü kör olasıca (-cA ekiyle genişletilmiş)

-cA: Bir eylemin sonucu olan soyut adlar türetir.

Düşün + ce → fikir
Söylen + ce → söylence

-cAsInA: Zarf eylem oluşturur ve fiildeki hareketin tarzını bildirir.

Ayıplar + casına → ayıplarcasına
Koşar + casına → koşarcasına

-ç: Getirilmiş olduğu fiildeki yapanı, hareketi, özelliği gösteren ödat ve isim icra eden ektir.

Kıskan + ç → kıskanç
Avun + ç → avunç
Diren + ç → direnç

-DIk / -DUk: Geçmiş zamanlı bazı sıfatlar türetir.

Beklenme + dik → beklenmedik (konuk)
Bakma + dık → bakmadık (ev)
Bil + dik → bildik

-DIkçA / -DUkçA: Çoğu zaman bir işin art arda ya da belirli aralıklarla yapıldığı gösteren bir anlam yükler.

Al + dıkça → aldıkça
Kal + dıkça → kaldıkça

-DIktA / -DUktA (DIğIndA / -DUğUndA): Fiildeki işin yapılmış vaktini gösteren sözcükler türetir.

Bak + tığında → baktığında
Sev + diğinde → sevdiğinde

-DI mI / -DU mU: Vakit anlamı verir.

Bak + tı mı → baktı mıydı
Sev + di mi → sevmiş oldu miydi

-gA: Bir işin sonucunu gösteren ödat ve isim türetir.

Bil + ge → bilge
dal + ga → dalga
Bildir + ge → bildirge

-gAç: Çoğu zaman vasıta gereç bildiren ödat ve isim türetir.

Dayan + gaç → dayangaç
Salın + gaç → salıngaç
Alın + gaç → alıngaç

-gIç / -gUç: İşi yapanı ve etkileni gösteren isim türetir.

Bil + giç → bilgiç
Dal + gıç → dalgıç
Yar + gıç → yargıç

-GAn: Çoğu zaman alışkanlık sıfatları türeten ektir.

Alın + gan → alıngan
Çalış + kan → salıngaç
Çekin + gen → çekingen

-GI / -GU: Eylem gövdelerinden adlar türeten ektir.

As + → askı
Sil + gi → silgi
Sev + gi → sevgi

-GIn / -GUn: Eylem gövdelerinden pekiştirilmiş sıfatlar türetir.

Piş + gin → pişkin
Düş + gün → düşkün
Taş + gın → taşkın
Bas + gın → baskın

-I / -U: Somut ve soyut adlar, sıfatlar türetir.

Sür + ü → sürü
Yaz + ı → yazı
Başar + ı → başarı

-(y)IcI / -(y)UcU: Daha oldukça geçişli fiillere getirilerek ad ve ödat türeten ektir.

Bak + ıcı → bakıcı
Gör + ücü → görücü
Çek + ici → çekici

-Iç / -Uç: Ödat ve vasıta gereç adı yapmış olduğu birkaç örneği bulunmaktadır.

Çek + → çekiç
Eğ + → eğiç

-Ik / -Uk: Ödat ve ad icra eden oldukça yaygın bir ektir. Yapılmış, bitmiş anlamlarını katar.

Art + ık → artık
Uyan + ık → uyanık
Boz + uk → bozuk
Del + ik → delik

-(y)Ip / -(y)Up: Fiilin gösterdiği işten birazcık ilkin ya da onunla beraber meydana getirilen bir işi gösteren zarf eylem yapar.

Al + ıp → alıp (gitti)
Gel + ip → gelip (baktı)
Dur + up → durup (seyretti)

-(y)IşIndA / -(y)UşUndA: Geldikleri fiile vakit anlamı yükleyen zarf yaparlar.

(Beyaz perde) Çık + ışında → çıkışında
(Eve) Git + işinde → gidişinde

-(I)l / -(U)l: Bir tek birkaç kelimede kullanımı mevcut.

Çak + ıl → çakıl
Işı + ıl → ışıl

-iken / -ken: Zarf eylem yapar ve büyük meşhur uyumunu bozar.

Gider + ken → giderken
Çıkar + ken → çıkarken

-(I)m / -(U)m: Meydana getirilen işin adı olurlar.  Ad ve ödat olurlar.

Duy + um → duyum
Üret + im → üretim
böl + üm → bölüm
Birik + im → birikim
Geç + im → geçim

-mA: Fiilin belirttiği oluş, kılış ve durumları ad icra eden ektir. Kalıcı bir isme de dönüşebilir.

Bil + me → bilme
Koş + ma → koşma
Çiz + me → çizme (adlaşmış)
Danış + ma → danışma (adlaşma)

-mAcA: Fiillere gelmiş olarak işin yapılmış tarzını, şartını ifade eden adlar türetir.

Bil + mece → bilmece
Bul + maca → bulmaca
Kandır + maca → kandırmaca

-mAç / -bAç: İsimlerin yapılış tarzını ve biçimini gösterir.

Saklam + baç → saklambaç
Soğut + maç → soğutmaç

-mAdAn / -mAdIn: Negatif zarf filler türetir.

Al + madan → almadan
Sor + madan → sormadan

-mAk: Soyut hareketleri isimleştiren ektir. İsimleşmiş örnekleri de vardır.

Geçin + mek → idame
İste + mek → istemek
Ek + mek → ekmek (Adlaşmış)
Çak + mak → çakmak (Adlaşmış)

-mAklA: Zarf eylem oluşturur.

Oku + makla → okumakla
Bekle + mekle → beklemekle

-mAksIzIn: Kalite ve biçim bildiren zarf eylem oluşturur.

Dur + maksızın → durmaksızın
Düşün + meksizin → düşünmeksizin

-mAktAnsA: Zarf eylem icra eden ektir.

Itimat + mektense → güvenmektense
Oku + maktansa → okumaktansa

-mAl: Türkçede tek bir kullanımı olan ek ödat yapar.

Sağ + mal → sağmal

-mAlI: Fiilin gösterdiği işi üstünde özellik olarak taşıyan sıfatlar türetir.

Çözümle + meli → çözümlemeli
Seç + meli → seçmeli (ders)
Vur + malı → vurmalı (saz)

-mAn: Azca da olsa abartma ve süreklilik ifade eden adlar türetir.

Azca + man → azman
Şiş + man → şişman

-mAz: Süreklilik ve olumsuzluk anlamı taşıyan sıfatlar türetir.

Çık + maz → çıkmaz (sokak)
Taşın + maz → taşınmaz

-mAzlIk: Olumsuzluk bildiren soyut adlar türetir.

Duy + mazlık → duymazlık
Utan + mazlık → utanmazlık
Aldır + mazlık → aldırmazlık

-mIk / -mUk: Küçüklük, artıklık ve parça manasında adlar türetir.

Cır + mık → cırmık
At + mık → atmık

-mIş / -mUş: Eskiden yapılanları gösteren ödat türetir.

Atıl + mış → atılmış (çöpler)
Piş + miş → pişmiş (yiyecek)
Yenil + miş → yenilmiş (elmalar)

-(I)mlI / -(U)mlU: Bir özellik taşıyan isim türetir.

Al+ ımlı → alımlı (giyim)
Sor + umlu → görevli
Ilı + mlı → ılımlı

-mUr: Bir tek birkaç kullanımı olan ektir.

Yağ + mur → yağmur
Köm + mür → kömür

-n / -(I)n / -(U)n: Çoğu zaman ad türetse de azca sayıda ödat da yapar.

Diz + in → dizin
Ek + in → ekin
Gel + in → gelin

-tI / -tU / -(I)ntI / -(U)ntU: Fiillere gelmiş olarak somut ve soyut adlar icra eden ektir.

Çık + ıntı → çıkıntı
Kal + ıntı → kalıntı
Bağla + ntı → bağlantı
Kur + untu → kuruntu

-r / -Ar / -(I)r / -(U)r: Devamlı üstünde bulundurma anlamında ödat ve ad türetir. Adlaşmış halleri de vardır.

Bil + ir → bilir (şahıs)
Kon + ar → konar (geçer)
Gel + ir → gelir (adlaşmış)
Dön + er → döner (adlaşmış)

-sAk: Fiilin belirtiği işi üstünde barındıran adlar türetir.

Sav + sak → savsak
Tut + sak → esir

-sAl: Tek bir örneği vardır.

Uy + sal → uysal

-(y)Iş / -(y)Uş / -Iş / -Uş: 

Açıl + ış → açılış
Diren + → direniş
Dik + → dikiş
De-y + → deyiş

-t / -(I)t / -(U)t: Fiillere gelmiş olarak çoğu zaman ad, azca da olsa ödat türetir.

Geç + it → geçit
Um + ut → ümit
Kon + ut → konut

-v / -(A)v: Fiillere gelmiş olarak ad türetir. Birkaç kullanım örneği vardır.

Söyle + v → söylev
İşle + v → işlev

-(A)z: Fiilin gösterdiği işi icra eden ve işten etkilenen ad ile ödat türetir.

Boğ + azca → boğaz
Sö + z → söz

İsimden Eylem Icra eden Ekler

Ad köklere ya da fiilden türetilmiş ad gövdelerine gelmiş olarak eylem icra eden ekler “İsimden eylem icra eden yapım ekleri” olarak adlandırılır. Sayı bakımından öteki eklerden daha azca olan isimden eylem icra eden ekler gövdeleri eylem yapmakla kalmayıp onlara işlevsel olarak da bazı görevler yüklemektedir.

+A: Tek heceli köklere gelmiş olarak geçişli ve geçişsiz fiiller icra eden ektir.

Boş + a → boşa-
Diş + l + e → dişle-
Yaş + a → yaşa-

+Al: Olma bildiren fiiller türeten birleşik ek.

Azca + al → azal-
Oldukca + al → çoğal-
Kör + el → körel-

+An: Olma bildirmesinin yanında işi yapana dönüşünü gösteren ektir.

Usan
Güven
Dile + n → dilen-

+Ar: Yapma bildiren bir ektir.

Başa + r → başar-
Ona + r → onar-

+Ar: Renk adlarında oluş bildiren ek.

Sarı + ar → sarar-
Mor + ar → morar-

+Aş: Olma bildiren geçişsiz fiiller türetir.

Dola + → dolaş-
Gür
Sav

+At: Yapma bildiren geçişli fiiller türetir.

Göz + et → gözet-
Yön + et → yönet-

+dA: Yansıma sözcüklerden yansıma fiiller türetir.

Çağıl + da → çağılda-
Gıcır + da → gıcırda-

+I / +U:

Doku
ı
Kuru

+(I)k / +(U)k: Oluş bildiren geçişsiz fiiller türetir.

Aç + ık → acık-
Göz + ük → gözük-
Yel + ik → yelik-

+KIr / +kUr: Yansımalı köklerden eylem türetir.

Hıç + kır → hıçkır-
Fış + kır → fışkır-

+l: Olma anlamı veren eylem türetir.

Duru + l → durul-
Minik + l → küçül-
İnce + l → incel-

+lA: Oldukça yaygın olan ek geçişli-geçişsiz fiiller türetir. Yapma bildirir, meydana getirilen işi belirtir, vakit bildirir, olma bildirir…

El + le → elle-
Seviye + le → düzenle-
Gece + le → gecele-
Serin + le → serinle-
Gür + le → gürle-
Koku+ la → kokla-
Perde + le → perdele
Yanıt + la → cevapla

+lAn: Birleşik bir ektir.

Ayak + lan → ayaklan-
Kanat + lan → kanatlan-
Yaş + lan → yaşlan-

+lAş: İsimlere gelmiş olarak onları eylem yapar. Çoğu zaman dönüşme, kendi kendine oluşma anlamı katar.

Dert + leş → dertleş-
Bir + leş → birleş-
Taş + laş → taşlaş-

+(I)msA / +(U)msA: O şekilde sayma, şeklinde görme anlamında fiiller türetir.

Ben + imse → benimse-
Minik + mse → küçümse-
Azca + ımsa → azımsa-

+Ir / +Ur: Yapma bildiren fiiller türetir.

Köp + ür → köpür-
Fış + kır → fışkır-
Üf + ür → üfür-

+(I)rgA: O şekilde saymak manasında geçişli eylem yapar.

Es + irge → esirge-
Azca + ırga → azırga-

+rA: Yansıma sesleri çıkarmaya dönüşen fiiller türetir. Bazı hareketleri karşılayan fiiller de türetir.

Gev + re → gevre-
Kük + re → kükre-
Tit + re → titre-

+sA: İstek bildirir, şeklinde görmek manası katar.

Durak + sa → duraksa-
Acayip + se → garipse-
Umur + sa → umursa-

+sI: İstek bildirir, şeklinde görmek manası katar.

Düve + si → düvesi-
Dolap + → dolapsı-
Çirkin + si → çirkinsi-
Irak + → ıraksı-

Fiilden Eylem Icra eden Ekler

Fiilden eylem icra eden yapım ekleri, eylem kök ya da gövdelerine gelmiş olarak başka anlamlarda yeni fiiller türeten ekleri ifade eder. Eskilerden günümüze kadar gelen eklerin bazıları artık kullanılmazken bazıları da oldukça yoğun bir halde kullanılır. Lügatımızda kullanılan fiilden eylem yapım ekleri şu şekildedir:

-A: Eklendikleri fiilden pekiştirme fiilleri oluşturur.

Aş + a → aşa-
Ir + a → ıra-

-AlA: Fiildeki işin aralıklarla yapıldığını bildiren ektir.

Eş + ele → eşele-
Kak + ala → kakala-
Kov + ala → kovala-

-Ar: Geçişli fiiller icra eden ettirgen ekidir.

Çık + ar → çıkar-
Git + er → gider-
Kop + ar → kopar-

-DAr: Bir tek birkaç kullanımı olan ektir.

Dönder
Göster

-DIr / -DUr: Oldurma ve yaptırma bildiren geçişli fiiller türetir.

Bil + dir → bildir-
Uyan + dır → uyandır-
İn + dir → indir-

-I / -U: Bir tek birkaç kelimede kullanımı vardır.

Kaz + ı → kazı-
Sür + ü → sürü-

-k / -(I)k / -(U)k: Pekiştirilmiş olma fiilleri oluşturur.

Kork
Sark
Silk

-(I)l / -(U)l: Pekiştirilmiş olma fiilleri oluşturur.

Aç + ıl → açıl-
Yak + ıl → yakıl-
Ör + ül → örül-

-mA: Negatif fiiller türetir.

Gör + me → görme-
İzle + me → izleme-
Uyu + ma → uyuma-

-mAlA: Pekiştirme ve yenileme fiilleri yapar.

Kak+ mala → kakmala-
Sar + mala → sarmala-
Tır + mala → tırmala-

-mAş: Dönüşlülük ve işteşlik bildiren birkaç örneği vardır.

Al+ maş→ almaş-
İl + meş → ilmeş-
Sar + maş → sarmaş-

-n / -(I)n / -(U)n: Çoğu zaman geçişli fiillerden olma ve yapma bildiren dönüşlü fiiller türetir.

Giy+ in→ giyin-
Öv + ün → övün-
Sığ + ın → sığın-

-p: Bir tek iki örneği vardır.

Kırp
Serp

-(I)r / -(U)r: Ettirgen anlamlı fiiller türetir.

Art+ ır→ artır-
Düş + ür → düşür-
Piş + ir → pişir-

-(I)ş / -(U)ş: Birbirinden değişik işlevlerde fiiller türetir. İşin karşılıklı, ortaklaşa yapıldığını belirtir, işin kendiliğinden gerçekleştiğini ifade eder.

Gör+ üş→ görüş-
Uç + → uçuş-
Kalk + ış → kalkış-
Dön + üş → dönüş-

-(I)ştIr / -(U)ştUr: Fiilin sık sık yapıldığını ifade eden ektir.

Ara+ ştır→ araştır-
Çırp + ıştır → çırpıştır-
Ov + uştur → ovuştur-

-t / -(I)t / -(U)t: Geldikleri fiilde ettirgenlik anlamı oluşturur.

Ağrı+ t→ ağrıt-
Oku + t → okut-
Kabar + t → kabart-

-y: Çoğu zaman pekiştirme görevindeki bir ektir.

Doy– (to-y)
Giy– (ke-d)

-(I)z / -(U)z: Bir ettirgenlik ekidir.

Damız
Emzir- (em-iz-r)

* Yapım ekleri mevzusunda daha çok bilgiyi Zeynep Korkmaz’ın Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi adlı kitabında bulabilirsiniz.

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK YAZILAR
Türkçe Ders Notları
Edebiyat Ders Notları
Çekim Ekleri

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir