Yapısına Göre Cümleler (Yapı Bakımından Cümleler)

Yapısına gore cümleler” mevzusuna geçiş yapmadan ilkin birkaç mevzu hakkında informasyon vermemiz son aşama yararlı olacaktır. Bir dilde yargı bildiren ifadelere cümle denir. Oluşturulan her cümle aslen yalnızca tek bir yargı bildirmektedir. Sadece bazı hususi durumda cümleler (yan cümlecikler oluşturarak) birden fazla yargı bildirebilmektedir. Doğrusu tek cümle olarak gördüğümüz bazı cümleler aslen birden fazla anlam barındırabilirler. Bu noktanın daha iyi anlaşılması için şu kavramları bilmemiz gerekiyor.

Temel cümle: Yapı içinde yalnız yüklemin aslolan yargıyı bildirebildiği cümlelere “Temel cümle” denir.

Yan Cümle: Cümlede aslolan yargıyı bildiren yüklemin haricinde “Fiilimsi ya da çekimli eylem” şeklinde kurulan, tam bir yargı bildirmeyip yüklemin bir ögesi olarak vazife alan cümlelere “Cümlecik” ya da “Yan cümle” denir.

  • Arkadaşını seviyorsan ona destek olmalısın.

Yukarıda yer edinen cümlede “destek olmalısın” yüklemdir. Sadece onun haricinde eylem olan “seviyorsan” yüklem değil, zarf tümlecidir. Görüldüğü şeklinde burada bir eylem yüklem olarak değil, aslolan yargının nedenini bildiren bir öge görevinde kullanılmıştır. Bu kuraldan dolayı “Arkadaşını seviyorsan” burada yan cümledir.

İşte yukarıda da anlattığımız şeklinde bildikleri yargının sayısına ya da yargıların ifade ediliş şekline gore “Yapı bakımından cümleler” dört başlıkta incelenmektedir.

Rahat Cümleler

Birleşik Cümleler

  • Girişik Sıralı Cümle
  • İlgi Cümleleri
  • Şartlı Birleşik Cümle
  • İç İçe Birleşik Cümle

Sıralı Cümle

  • Bağlı Sıralı Cümle
  • Bağımsız Sıralı Cümle

Bağlı Cümle

Yapısına Bakılırsa Cümleler

1. Rahat Cümleler

Tek bir yargıyı, düşünceyi bildiren tek bir yüklemden oluşup içinde “Fiilimsi, ki bağlacı, -se, -sa koşul kiplerini” barındırmayan cümlelere “Rahat cümle” denir.

Rahat Cümle Örnekleri

  • Yağmurlu havalarda dışarı çıkmazdı.
  • Dostluğumuz bir yaşam sürsün.
  • Müzikle beraber ders çalışıyordu.
  • Edebiyat dünyasının en başarı göstermiş yazarıydı.

UYARI: Rahat cümlelerin uzunluk-kısalıkla bir alakası yoktur. Mühim olan cümlenin uzunluğu değil, tek bir yargı bildirmesidir.

  • Bundan tam beş yıl ilkin köydeyken, şehirli insanların kaprisli dünyasından uzak bir halde mutlu aile ortamında yaşardım.

2. Birleşik Cümle

Bir temel cümlenin yanında başka yan cümlelerin bulunmuş olduğu ve aslolan yargıya bağlanan birden fazla yargının ifade edilmiş olduğu cümlelere “Birleşik cümle” denir.

Birleşik cümleler, yan cümlelerin bir araya gelişlerine ve niteliklerine gore kendi içinde dörde ayrılır.

a) Girişik Birleşik Cümle

Fiilimsiler yardımıyla temel cümleye yan cümleciklerin eklenmesine “Girişik birleşik cümle” denir. Doğrusu bu tür cümlelerin içinde bir temel cümleyle beraber fiilimsi ile oluşturulmuş bir ya da birden fazla yan cümlecik bulunmaktadır.

Girişik Birleşik Cümle Örnekleri

  • Okula giderken cüzdanını düşürmüştü.
  • Yan yatan geminin mürettebatı kurtarıldı.
  • Başına gelecek olaylardan habersiz yürüyordu.
  • Minareyi çalan, kılıfını hazırlar.

b) İlgi Cümleleri (Ki’li Birleşik Cümle)

Yan cümlecik ile temel cümle içinde “Ki Bağlacı”nın bulunmuş olduğu cümlelerdir. Bu kullanımda yan cümlecik ya temel cümleye bağlanır ya da açıklamasını oluşturur.

İlgi Cümlesi Örnekleri

  • Ders çalışmıyor ki sınıfı geçsin.
  • Sonradan anladım ki o günler mutluymuşum.
  • Duydum ki unutmuşum.

c) Şartlı Birleşik Cümle

Temel cümleye “-se, -sa” ekini alan yan cümleciğin bağlanması ve bununla beraber koşul anlamı katmasına “Şartlı birleşik cümle” denir. Bu cümlelerde yan cümlecik bir yargı bildirmez ve zarf görevinde kullanılır.

Şartlı Birleşik Cümle Örnekleri

  • Ders çalışırsan istediğin üniversiteye gidebilirsin.
  • Ödevlerini bitirirsen oyun oynayabilirsin.
  • Beni dinlerseniz size tüm mevzuyu anlatırım.

d) İç İçe Birleşik Cümleler

Ara cümle olarak da malum bir yargının bir başka cümle içinde onun bir ögesi olacak ya da olmayacak şekilde kullanıldığı cümlelere “İç içe birleşik cümleler” denir.

İç İçe Birleşik Cümle Örnekleri

  • Deniz Hoca “Yarın sözlü yapacağım.” dedi.
  • Alıştırmacı “Bu yıl şampiyon olamayız.” demez mi?
  • Güzel yarınlar bizi bekliyor, derdi.

3. Sıralı Cümle

Kimi zaman düşüncelerin ve duyguların ifade edilmesinde tek yargılı bir cümle yetersiz kaldığından anlam olarak birbiriyle ilişkili fakat biçim olarak değişik olan iki cümlenin virgül (,) ya da noktalı virgül (;) ile birbirine bağlanmasına “Sıralı cümle” denir.

Sıralı Cümle Örnekleri

  • Okula geldi, sınava girdikten sonrasında gitti.
  • Güneş açıyor, deniz sakinleşiyordu.
  • Sınavlar açıklandı, moraller bozuldu.
  • At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.

NOT: Sıralı cümlelerde minimum iki yüklem bulunur.

NOT 2: Sıralı cümleler kendi içinde “Bağlı sıralı cümle” ve “Bağımız sıralı cümle” olmak suretiyle iki başlıkta incelenmektedir.

a) Bağlı Sıralı Cümle

Anlam yönüyle birbiriyle bağlı olan cümlelerin ögeler bakımından da birbirine bağlı olmasına “Bağlı sıralı cümle” denir.

Bağlı Sıralı Cümle Örnekleri

  • Uzun süredir konuşmuyor, yalnız başına oturuyordu. (O=Özne)
  • Arabayı yıkadı, satılığa koydu. (Neyi= Belirtili nesne)

b) Bağımsız Sıralı Cümle

Anlam yönüyle birbiriyle bağlantılı olan cümlelerin aralarında ortak öge bulundurmamasına “Bağımsız sıralı cümle” denir.

Bağımsız Sıralı Cümle Örnekleri

  • Öğretmen gelmişti, biz kendi aramızda konuşuyorduk.
  • Sabah işe gittim, akşam da düğüne gittik.

4. Bağlı Cümle

Aralarındaki herhangi bir ilgiden dolayı anlam bağlılığı bulunan iki cümlenin birbirine “fakat, fakat, yalnız, ve, yada, ne…ne…, hem…hem… ” vb. bağlaçlar vasıtasıyla bağlanmasına “Bağlı cümle” denir.

Bağlı Cümle Örnekleri

  • Güneş açtı ve insanoğlu sahile koştu.
  • İzmir’e geldi fakat bizi görmeden gitti.
  • Ne konuşuyor ne yanımıza geliyordu.

UYARI: Bağlaçların bulunmuş olduğu her cümle bağlı cümle olarak görülmemelidir. Bağlı cümle için dikkat edilmesi ihtiyaç duyulan nokta bağlaçların iki yüklemi, dolayısıyla iki yargıyı birbirine bağlamış olmasıdır.

  • Okul ve işi beraber yürütemiyordu. (Ögeleri birbirine bağlamış ve tek bir yargı olduğundan rahat cümledir.)

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir